Imiyoborere Myiza
Senior 3 · Kinyarwanda
Imiyoborere Myiza
Lesson 2 of 3
25 min
Mu muryango, mu ishuri cyangwa mu mudugudu, igihuha gishobora gusenya icyizere mu munsi umwe. Igisubizo cyiza ku gihuha si uburakari: ni umucyo. Uyu mwandiko uvuga umunyeshuri washinjwe gukoresha nabi amafaranga y'abandi, n'uburyo yerekanye ukuri. Nyuma yawo, uziga gukoresha neza inyuguti nkuru n'utwatuzo mu nyandiko z'ubuyobozi, nk'izo umubitsi yandika.
Inkuru yanditswe na Ganzaa. Abantu, ishuri n'imibare bivugwamo ni iby'urugero.
(1) Ishimwe yari umubitsi w'inama y'abanyeshuri y'ishuri ryabo. Mu ntangiriro z'umwaka, abanyeshuri magana atatu batanze amafaranga magana atanu buri wese, kugira ngo hagurwe imipira n'imyenda y'amakipe y'ishuri. Byose hamwe byari amafaranga ibihumbi ijana na mirongo itanu.
(2) Nyuma y'ukwezi, imipira yari yaraguzwe, ariko imyenda y'amakipe ntiyari yakabonetse. Igihuha gitangira gukwirakwira: «Ishimwe yariye amafaranga yacu!» Bamwe batangira kumureba nabi; abandi bakavuga ko batazongera gutanga ifaranga na rimwe.
(3) Ishimwe ntiyarakaye, kandi ntiyihishe. Yasabye perezida w'inama y'abanyeshuri ko haterana inama rusange y'abanyeshuri bose. Ku munsi w'inama, yazanye igitabo cye cy'ibaruramari n'inyemezabwishyu zose.
(4) Yasobanuye ati: «Twakiriye amafaranga 150 000. Twaguze imipira itanu ku mafaranga 50 000, nk'uko iyi nyemezabwishyu ibigaragaza. Twishyuye umudozi avansi y'amafaranga 60 000 yo kudoda imyenda y'amakipe. Amafaranga 40 000 asigaye ari kuri konti y'inama y'abanyeshuri; dore icyemezo cya banki. Umudozi yatwijeje ko imyenda izaba yarangiye mu byumweru bibiri.»
(5) Abanyeshuri baraceceka. Umwe muri bo, wari wavuze cyane ko Ishimwe yariye amafaranga, arahaguruka, amusaba imbabazi imbere y'abandi. Ishimwe aramubabarira, ariko yongeraho ati: «Ndabashimira ko mwabajije. Ikosa ryanjye ni uko ntabamenyesheje hakiri kare. Kuva ubu, buri kwezi, imikoreshereze y'amafaranga izajya imanikwa ku kibaho cy'itangazo.»
(6) Umuyobozi w'ishuri, wari witabiriye iyo nama, yaravuze ati: «Uyu munsi mwiboneye ko umucyo ari wo murinzi mwiza w'umuyobozi. Uwagenewe gucunga ibya rubanda agomba kubibazwa, kandi akishimira kubisobanura.»
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| igihuha | inkuru ikwirakwira idafite gihamya |
| inyemezabwishyu | urupapuro rwemeza ko amafaranga yishyuwe |
| avansi | igice cy'amafaranga cyishyurwa mbere y'uko akazi karangira |
| inama rusange | inama y'abanyamuryango bose |
| ibaruramari | ubumenyi bwo kwandika no kubara neza amafaranga yinjiye n'ayasohotse |
| kwizeza | gusezeranya umuntu ko ikintu kizakorwa (umudozi yatwijeje) |
1. Amafaranga yari yakusanyijwe angahe, kandi yari agenewe iki?
2. Igihuha cyavutse kubera iki?
3. Ishimwe yitwaye ate amaze kumva icyo gihuha?
4. Erekana ko 50 000 + 60 000 + 40 000 bingana n'amafaranga yose yakusanyijwe.
5. Ni irihe kosa Ishimwe yemeye, kandi yafashe uwuhe mwanzuro?
6. Gusesengura: Umuyobozi w'ishuri yavuze ko «umucyo ari wo murinzi mwiza w'umuyobozi». Sobanura iyo nteruro ukoresheje ibyabaye.
1. 150 000 Frw (abanyeshuri 300 × 500 Frw); yari agenewe imipira n'imyenda y'amakipe y'ishuri.
2. Kubera ko imyenda y'amakipe yari itaraboneka, kandi abanyeshuri batari bazi uko amafaranga yakoreshejwe.
3. Ntiyarakaye kandi ntiyihishe: yasabye inama rusange, azana igitabo cy'ibaruramari n'inyemezabwishyu.
4. 50 000 + 60 000 + 40 000 = 150 000 Frw.
5. Ko atamenyesheje abanyeshuri hakiri kare; yiyemeza kumanika imikoreshereze y'amafaranga buri kwezi.
6. Igihuha cyari kigiye gusenya izina rya Ishimwe; inyandiko n'inyemezabwishyu yari afite ni byo byamurinze. Umuyobozi ukorera mu mucyo afite ibimenyetso bimurengera.
Definition
Inyuguti nkuru ni inyuguti nini (A, B, C...) ikoreshwa mu ntangiriro y'interuro no mu ntangiriro y'amazina bwite. Inyuguti nto (a, b, c...) zikoreshwa ahandi hose.
| Aho ikoreshwa | Ingero |
|---|---|
| Intangiriro y'interuro | Twakiriye amafaranga 150 000. |
| Amazina bwite y'abantu | Ishimwe, Kalisa Eric |
| Amazina y'ahantu | u Rwanda, Kigali, Afurika, Nyabarongo (indangahantu na «u» ntibihabwa inyuguti nkuru: mu Rwanda, w'u Rwanda) |
| Amazina y'inzego n'ibigo | Minisiteri y'Uburezi, Urwego rw'Umuvunyi |
| Amazina y'amezi | Mutarama, Werurwe, Ukwakira (ariko iminsi y'icyumweru: ku wa mbere, ku wa gatanu) |
| Indimi n'abenegihugu | Ikinyarwanda, Icyongereza; Umunyarwanda, Abanyarwanda |
| Impine z'inzego | REB, MINEDUC, RIB (inyuguti zose ni nkuru) |
| Nyuma y'utubago tubiri tubanziriza amagambo y'umuntu | Yaravuze ati: «Ndabashimira ko mwabajije.» |
Worked example
Gukosora inyuguti nkuru mu nteruro
Interuro irimo amakosa: «ishimwe yagiye kuri banki ya kigali ku wa Mbere tariki ya 3 ukwakira, avuga ikinyarwanda n'umukozi wa minisiteri y'uburezi.»
| Ijambo | Icyakosowe | Impamvu |
|---|---|---|
| ishimwe | Ishimwe | intangiriro y'interuro n'izina bwite |
| kigali | Kigali | izina ry'ahantu |
| Mbere | mbere | iminsi y'icyumweru yandikwa mu nyuguti nto |
| ukwakira | Ukwakira | izina ry'ukwezi |
| ikinyarwanda | Ikinyarwanda | izina ry'ururimi |
| minisiteri y'uburezi | Minisiteri y'Uburezi | izina ry'urwego |
Interuro ikosoye: «Ishimwe yagiye kuri banki ya Kigali ku wa mbere tariki ya 3 Ukwakira, avuga Ikinyarwanda n'umukozi wa Minisiteri y'Uburezi.»
Igishushanyo: Inyuguti nkuru n'inyuguti nto mu nteruro ikosoye, cyashushanyijwe na Ganzaa.
Gukorera mu mucyo bisaba kwandika neza. Raporo y'imikoreshereze y'amafaranga igira: umutwe; uwayanditse n'itariki; amafaranga yinjiye; amafaranga yasohotse n'icyo yakoreshejwe (n'inyemezabwishyu); asigaye n'aho ari; n'umukono. Imibare igomba guhura: ayinjiye = ayasohotse + asigaye.
Igikorwa: uri umubitsi w'ihuriro ry'abavumvu bato. Ihuriro ryakiriye 80 000 Frw y'ubuki bwagurishijwe, rigura uturindantoki n'imyenda yo kurinda inzuki 35 000 Frw, rihemba umutwara-bintu 5 000 Frw. Andika raporo ngufi ugaragaza amafaranga asigaye.
Warning
Ntukandike amezi mu nyuguti nto («ku wa 3 ukwakira») cyangwa iminsi y'icyumweru mu nyuguti nkuru («ku wa Mbere»). Kandi muri «u Rwanda», «u» ni inyuguti nto: ntukandike «U Rwanda» hagati mu nteruro.
Practice
Imyitozo
Sobanura: (a) igihuha; (b) inyemezabwishyu; (c) avansi.
Kuki Ishimwe yazanye inyemezabwishyu mu nama?
Andika neza ukoresheje inyuguti nkuru aho zikwiye: «twasuye urwibutso rwa kigali muri mata, turi kumwe n'umwarimu w'icyongereza.»
Ni ryari ikinyazina ngenera «w'» n'indangahantu «mu» bikurikirwa n'inyuguti nkuru? Tanga ingero ebyiri.
Shyiraho utwatuzo dukwiye: «Impamvu Gusaba uruhushya Nyakubahwa Muyobozi»
Andika raporo y'imikoreshereze y'amafaranga y'ihuriro ry'abavumvu bato ivugwa mu gikorwa.
1. (a) inkuru ikwirakwira idafite gihamya; (b) urupapuro rwemeza ko amafaranga yishyuwe; (c) igice cy'amafaranga cyishyurwa mbere y'uko akazi karangira.
2. Kugira ngo yerekane ibimenyetso by'uko amafaranga yakoreshejwe, aho kuvuga gusa.
3. «Twasuye Urwibutso rwa Kigali muri Mata, turi kumwe n'umwarimu w'Icyongereza.»
4. Iyo ijambo ribikurikira ari izina bwite cyangwa izina ry'urwego: «w'u Rwanda», «mu Rwanda», «umukozi wa Minisiteri y'Uburezi». Ikinyazina n'indangahantu ubwabyo biguma mu nyuguti nto.
5. «Impamvu: Gusaba uruhushya» / «Nyakubahwa Muyobozi,»
6. Raporo ntangarugero (yanditswe na Ganzaa):
RAPORO Y'IMIKORESHEREZE Y'AMAFARANGA Y'IHURIRO RY'ABAVUMVU BATO
Yanditswe na: Uwase Grace, umubitsi. Itariki: ku wa 30 Ukwakira 2026.
Amafaranga yinjiye: 80 000 Frw (ubuki bwagurishijwe).
Amafaranga yasohotse: uturindantoki n'imyenda yo kurinda inzuki: 35 000 Frw; ihemba ry'umutwara-bintu: 5 000 Frw. Yose hamwe: 40 000 Frw (inyemezabwishyu ebyiri zometseho).
Amafaranga asigaye: 80 000 − 40 000 = 40 000 Frw, ari kuri konti y'ihuriro.
(umukono)
Uwase Grace, umubitsi
Sources and credits
Inkuru «Igitabo cy'umubitsi», imbonerahamwe, ingero, raporo ntangarugero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Amazina n'imibare bivugwamo ni iby'urugero.
Igishushanyo «Inyuguti nkuru n'inyuguti nto» (SVG): Written by Ganzaa.
