Gukunda Umurimo
Senior 3 · Kinyarwanda
Gukunda Umurimo
Lesson 1 of 4
25 min
Abanyeshuri benshi barangiza amashuri barota akazi ko mu biro, bambaye neza, bicaye imbere ya mudasobwa. Ako kazi ni keza. Ariko se umuntu utarakabona akwiye kwicara ategereje? Abanyarwanda baca umugani ngo «Ak'imuhana kaza imvura ihise»: icyo utegereje ku bandi kikugeraho gitinze, iyo ukigezeho. Uyu mwandiko uvuga abavandimwe babiri bafite imyumvire itandukanye ku murimo.
Inkuru yanditswe na Ganzaa. Abantu bavugwamo ni abo gutekerezwa; imibare ni iy'urugero.
(1) Kalisa yari amaze imyaka ibiri arangije amashuri yisumbuye. Buri gitondo yazindukaga ajya ku isantere, agasoma amatangazo y'akazi yamanitswe ku rukuta, agataha nimugoroba nta cyo abonye. Yashakaga akazi ko mu biro gusa; indi mirimo yose yayitaga «iy'abatarize».
(2) Mubyara we Mutoni, wari warangije amashuri umwaka umwe mbere ye, we yari yaratangiye ubuvumvu. Yari afite imitiba itanu ku musozi uri inyuma y'iwabo. Kalisa yarabimusekeraga: «Wize imyaka itandatu ngo uzajye kurwana n'inzuki?» Mutoni yaramwenyuraga gusa, akavuga ati: «Ak'imuhana kaza imvura ihise.»
(3) Umunsi umwe, Mutoni yahamagaye Kalisa: yari akeneye umufasha mu gusarura ubuki. Kalisa yemera kujyayo, kuko nta kindi yari afite cyo gukora. Bambara imyenda ibarinda inzuki kuva ku mutwe kugera ku birenge. Mutoni amwigisha gufungura umutiba buhoro, no gukoresha umwotsi kugira ngo inzuki zituze. Amwereka uko basarura ibimamara byuzuye ubuki, bagasigira inzuki ibihagije byo kurya.
(4) Uwo munsi basaruye ibiro mirongo itatu by'ubuki. Mutoni abugurisha amafaranga ibihumbi bitanu ku kiro. Kalisa abara vuba vuba mu mutwe: amafaranga ibihumbi ijana na mirongo itanu! Aratangara cyane.
(5) Mutoni amusobanurira ko atatangiye afite imitiba itanu: yatangiye afite umutiba umwe, ahugurwa na koperative y'abavumvu yo mu murenge. Buri gihe yasarura, yazigamaga igice cy'amafaranga, akagura undi mutiba. Yandikaga buri kintu mu gitabo cye: ibyo yakoresheje, ibyo yinjije n'ibyo yazigamye. «Umurimo uwo ari wo wose, iyo uwukoranye umwete n'ubwenge, uragutunga,» ni ko yavuze.
(6) Iryo joro Kalisa ntiyasinziriye. Bukeye, asanga Mutoni amusaba kumwigisha. Bumvikana ko bazagera ku mitiba icumi mu myaka ibiri. Kalisa, wari uzi gukoresha mudasobwa neza, yiyemeza gukora urubuga rwo kwamamaza ubuki bwabo. Nyuma y'amezi atandatu, ubuki bwabo bwari buzwi mu karere kose.
(7) Ubu Kalisa aracyasoma amatangazo y'akazi, ariko ntakiyategereje yicaye. Yamenye ko nta murimo usuzuguritse, ahubwo ko hari abantu basuzugura imirimo.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ubuvumvu | umwuga wo korora inzuki no gusarura ubuki bwazo |
| umutiba | inzu y'inzuki, aho zibika ubuki |
| ibimamara | ibice by'ibishashara inzuki zibikamo ubuki |
| mubyara | umwana wa masenge (mushiki wa data) cyangwa wa marume (musaza wa mama) |
| guhugurwa | kongererwa ubumenyi mu gihe gito, ku murimo runaka |
| umwete | ubushake n'imbaraga umuntu ashyira mu murimo |
| gusuzugura | kudaha agaciro umuntu cyangwa ikintu |
1. Kalisa yamaraga iminsi ye akora iki, kandi ni akahe kazi yashakaga?
2. Ni iki Kalisa yasekeraga Mutoni?
3. Vuga ibintu bibiri Mutoni yigishije Kalisa mu gusarura.
4. Erekana ko ibiro 30 bigurishijwe 5 000 Frw ku kiro bitanga 150 000 Frw.
5. Mutoni yaguye ate umushinga we kuva ku mutiba umwe?
6. Gusesengura: Interuro ya nyuma ivuga iki ku «murimo usuzuguritse»?
7. Gusuzuma: Ese Kalisa yari akwiye kureka burundu gushaka akazi ko mu biro? Tanga igitekerezo cyawe.
1. Yajyaga ku isantere gusoma amatangazo y'akazi; yashakaga akazi ko mu biro gusa.
2. Ko yize imyaka itandatu akajya «kurwana n'inzuki».
3. Gufungura umutiba buhoro; gukoresha umwotsi ngo inzuki zituze; gusarura ibimamara byuzuye no gusigira inzuki ibyo kurya.
4. 30 × 5 000 = 150 000 Frw.
5. Yahuguwe na koperative, akazigama igice cy'amafaranga buri gusarura, akagura undi mutiba, kandi akandika ibyo yakoresheje n'ibyo yinjije.
6. Ko ikibazo kitari mu murimo ubwawo, ahubwo kiri mu myumvire y'abawusuzugura: imirimo yose ifite agaciro.
7. Ibisubizo biratandukana. Urugero: oya; inkuru ivuga ko akomeje gusoma amatangazo, ariko adategereje yicaye. Ni byiza gukomeza intego ye, ariko agakora mu gihe ategereje.
Definition
Umwandiko ntekerezo ni umwandiko ugaragaza igitekerezo cy'uwanditse ku nsanganyamatsiko runaka, akagishyigikira n'ingingo, ibisobanuro n'ingero, kugira ngo yemeze umusomyi.
Insanganyamatsiko ni igitekerezo nyamukuru umwandiko wose ushingiyeho.
Mu mutwe wa kane wanditse umwandiko ntekerezo ku muco w'amahoro. Uyu munsi uriga kunoza igika, kuko ari cyo nkingi y'igihimba.
| Igice cy'igika | Icyo gikora | Urugero |
|---|---|---|
| Interuro y'ingingo | itangaza ingingo imwe y'igika | Gukunda umurimo bituma umuntu yigira. |
| Ibisobanuro | bisobanura impamvu ingingo ari ukuri | Uwita ku murimo we ntategereza ko abandi bamutunga. |
| Urugero | rwerekana ingingo mu buzima | Mutoni yatangiye n'umutiba umwe, none afite itanu. |
| Interuro isoza | ihuza igika n'insanganyamatsiko | Bityo, umurimo ukunzwe ni umusingi w'ubwigenge. |
Igikorwa: andika umwandiko ntekerezo w'amagambo 250 kugeza kuri 300 ku nsanganyamatsiko: «Nta murimo usuzuguritse.» Ugire intangiriro, ibika bibiri cyangwa bitatu by'igihimba, n'umusozo.
Worked example
Kunoza igika kidafite urugero
Igika cy'umunyeshuri: «Umurimo ni ingenzi. Umurimo ni mwiza. Abantu bose bagomba gukora.»
Ikibazo: interuro eshatu zivuga kimwe, nta bisobanuro, nta rugero.
Igika cyanogejwe: «Umurimo uha umuntu agaciro. Iyo ukora, ntiba utegereje ko abandi bagutunga, kandi ugira icyo ufasha umuryango wawe. Urugero ni Mutoni: ubuvumvu bwamuhaye amafaranga yo kwiyishyurira no gufasha ababyeyi be. Bityo, umurimo ntutunga umubiri gusa: wubaka n'icyubahiro.»
Warning
Ntukandike umwandiko ntekerezo nk'urutonde rw'amagambo meza adafite ingero. Buri ngingo ikenera ibisobanuro n'urugero. Kandi wirinde gusubiramo inkuru wasomye yose: yifashishe nk'urugero mu nteruro imwe cyangwa ebyiri.
Practice
Imyitozo
Sobanura: (a) ubuvumvu; (b) umwete; (c) guhugurwa.
Umugani «Ak'imuhana kaza imvura ihise» usobanura iki, kandi Mutoni yawukoresheje ari mu yihe mimerere?
Vuga imico ibiri ya Mutoni yamufashije gutera imbere.
Niba Mutoni asarura ibiro 25 ku mutiba umwe ku mwaka, imitiba icumi yatanga ibiro bingahe? Abigurishije 5 000 Frw ku kiro, yabona angahe?
Vuga ibice bine by'igika cyiza cy'umwandiko ntekerezo.
Guhanga: andika umwandiko ntekerezo ku nsanganyamatsiko «Nta murimo usuzuguritse».
1. (a) umwuga wo korora inzuki no gusarura ubuki; (b) ubushake n'imbaraga ushyira mu murimo; (c) kongererwa ubumenyi mu gihe gito.
2. Ko icyo utegereje ku bandi kikugeraho gitinze; ni byiza kwishakamo ibisubizo. Mutoni yawuvugaga igihe Kalisa yamusekaga, kandi we ategereje akazi k'abandi.
3. Umwete, kwizigama, kwiga (yahuguwe), no kwandika neza ibyo yinjiza n'ibyo akoresha.
4. 25 × 10 = 250 kg; 250 × 5 000 = 1 250 000 Frw.
5. Interuro y'ingingo, ibisobanuro, urugero, interuro isoza.
6. Igisubizo ntangarugero (cyanditswe na Ganzaa):
Nta murimo usuzuguritse
Mu Rwanda rw'ubu, urubyiruko rwinshi rurangiza amashuri rukifuza akazi kamwe gusa: ako mu biro. Nyamara ndemeza ko nta murimo usuzuguritse, kandi ko imyumvire isuzugura imirimo imwe idindiza iterambere.
Icya mbere, umurimo wose ugira uwo ufitiye akamaro. Umuhinzi agaburira umuganga, umukanishi agatuma umwarimu agera ku ishuri. Iyo umwe muri bo abuze, abandi barahungabana. Ni yo mpamvu buri murimo ukwiye icyubahiro.
Icya kabiri, umurimo w'amaboko ushobora gutunga uwukora kandi ukamuteza imbere. Urugero ni abavumvu, abadozi n'abahinzi b'imboga bakoze koperative, bakaba bafite imishinga yagutse. Icyo bisaba ni umwete, ubumenyi no kwizigama.
Icya gatatu, gukora mu gihe utegereje akazi wifuza bikwigisha byinshi: kubahiriza igihe, gukorana n'abandi no gucunga amafaranga. Ubwo bumenyi buzagufasha n'iyo waba ugeze mu biro.
Mu ncamake, agaciro k'umurimo ntikari mu myenda wambara ukora, kari mu musaruro wawo. Dukwiye kwigisha urubyiruko gukunda umurimo wose ukozwe mu kuri.
Sources and credits
Umwandiko «Ubuki bwa Mutoni», imbonerahamwe, ingero, imyitozo, umwandiko ntekerezo ntangarugero n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Umugani mugufi «Ak'imuhana kaza imvura ihise» ni umurage wa rubanda nyarwanda.
Ifoto: Umuvumvu, Muhirehussein12, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Iri somo rikoresha ibikoresho biri ku ruhushya CC BY-SA, bityo na ryo risangizwa ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
