Umuryango n'inshuti
Primary 3 · Ikinyarwanda
Umuryango n'inshuti
Lesson 2 of 3
13 min
Let's begin
Ni ku wa gatandatu mu gitondo, mu rugo rwa Umutoni. Nta n'umwe uryamye.
Mama ari ku ziko. Data ari mu murima. Umutoni afashe umweyo. Murumuna we Gatete atwaye indobo agana ku ivomo.
Buri wese afite umurimo we. Uyu munsi uriga kuvuga no kwandika imirimo buri wese akora mu rugo, unavuge n'akamaro kayo.
Dore imirimo isanzwe ikorwa mu rugo, n'ibikoresho byayo:
| Umurimo | Icyo bisobanura | Igikoresho |
|---|---|---|
| guteka | gutegura ifunguro | inkono, iziko |
| kuvoma | gukura amazi ku ivomo | indobo |
| gukubura | gukuraho umwanda mu nzu no mu gikari | umweyo |
| koza ibyombo | gusukura amasahani n'inkono | amazi n'isabune |
| kumesa | gusukura imyenda yanduye | amazi n'isabune |
| gutashya inkwi | kuzana inkwi zo gucana | inkwi |
| guhinga | gutera isuka mu murima | isuka |
| kuragira | kwitaho inka cyangwa ihene | amatungo |
Ntuyibagirwe: aya magambo yose atangira na gu- cyangwa ku-. Iyo ni yo shusho y'ibanze y'umurimo.
Reba iyi nteruro:
Mama arateka.
Turi kuvuga Mama (uwakora) na teka (icyo akora). Hagati yabyo hari ara-. Iyo ara- ivuga ngo: biri kuba UBU.
None se iyo ari njye ukora? Reba ijambo gukubura. Kura gu-, usigaze kubura. Noneho ushyire imbere:
| Uwakora | Interuro |
|---|---|
| Njye | Ndakubura. |
| Wowe | Urakubura. |
| We | Arakubura. |
| Twe | Turakubura. |
| Mwe | Murakubura. |
| Bo | Barakubura. |
Reba neza: kubura ntiryigeze rihinduka. Ihinduka ni imbere gusa.
Bikorane n'undi murimo, guteka (stem: teka):
N'undi, kuvoma (stem: voma): Ndavoma, Uravoma, Aravoma, Baravoma.
Amategeko yavuye mu ngero: shyira NDA (njye), URA (wowe), ARA (we), TURA (twe), MURA (mwe), BARA (bo) imbere y'umurimo.
Interuro nziza y'umurimo ifite ibice bitatu:
UWAKORA + ICYO AKORA + AHO (cyangwa IGIHE)
Reka twiyubakire imwe, buhoro buhoro:
Tuyiteranyije: Gatete aravoma amazi ku ivomo.
Izindi ngero:
Iyo wandika, ibuka bibiri: buri nteruro itangira n'inyuguti nkuru kandi isozwa n'akadomo (.).
Kandi ibi ni ngombwa: imirimo yo mu rugo si iy'abakobwa gusa. Umuhungu arashobora guteka no koza ibyombo. Umukobwa arashobora gutashya inkwi no kuragira. Buri wese arafasha.
Dore agace Umutoni yanditse ku rugo rwe. Wowe uzandika akawe:
Mu rugo rwanjye, buri wese afite umurimo we. Mama arateka. Data arahinga. Njye ndakubura mu nzu. Murumuna wanjye Gatete aravoma amazi. Iyo dufatanyije, akazi karangira vuba, kandi urugo rwacu ruraboneye.
Tip
Uko wabyibuka byoroshye
Iririmbe nk'indirimbo: NDA — URA — ARA — TURA — MURA — BARA.
Nyuma yaho ushyireho umurimo gusa: NDAteka, URAteka, ARAteka, TURAteka…
Umurimo ubwawo ntuhinduka — ihinduka ni imbere!
Kora, hanyuma ukande ku gisubizo urebe niba ari cyo.
Uzuza: Mama ___teka umutsima.
Igisubizo: ara. Interuro yuzuye: Mama arateka umutsima. (Mama ni WE, rero ni ARA.)
Hindura iyi nteruro ijye kuri TWE: Ndakubura mu nzu.
Igisubizo: Turakubura mu nzu. (NDA ihinduka TURA.)
Umutoni afashe indobo, ajya ku ivomo. Andika interuro yuzuye.
Igisubizo: Umutoni aravoma amazi ku ivomo. (Uwakora + icyo akora + aho.)
Ni uwuhe murimo ukorerwa ku mweyo?
Igisubizo: gukubura.
Vuga akamaro kamwe k'imirimo yo mu rugo.
Igisubizo (urugero): Urugo ruba rusukuye, ntiturwara. Cyangwa: Iyo dufatanyije, umurimo urangira vuba. — Igisubizo cyawe gishobora gutandukana; ibyingenzi ni uko kivuga ikintu cyiza bituzanira.
Ibyo wize uyu munsi
Isuzume
Uzuza: Abana ___voma amazi ku ivomo.
