Ibidukikije n'inyamaswa
Primary 3 · Ikinyarwanda
Ibidukikije n'inyamaswa
Lesson 1 of 3
12 min
Let's begin
Mutesi yicaye imbere y'inzu iwabo. Abona inkoko zirya mu gikari, imbwa iryamye mu gicucu cy'igiti, n'ihene iboheshejwe umugozi hafi y'ikiraro.
Nyirakuru aramubaza ati: "Izi nyamaswa zose zibana natwe. Ese inzovu na yo yaba mu rugo?"
Mutesi araseka ati: "Oya! Inzovu iba mu ishyamba!" Uyu munsi na wowe ugiye kumenya inyamaswa n'aho zituye, no kubivuga neza mu nteruro.
Inka ya Gatete iri mu kiraro. Buri gitondo Gatete ayihereza ubwatsi n'amazi. Nimugoroba ayikama amata.
Inzovu yo iri muri Pariki y'Igihugu y'Akagera. Nta muntu uyihereza ubwatsi. Yishakira ibiryo yonyine mu byatsi no mu ishyamba.
Ubonye itandukaniro? Inka irerwa n'umuntu; inzovu ibaho yonyine. Ni yo mpamvu dufite amatsinda abiri y'inyamaswa.
Amatungo ni inyamaswa umuntu arera mu rugo. Aragaburirwa, akitabwaho, kandi aduha ibintu by'ingirakamaro.
| Itungo | Aho rituye | Icyo riduha |
|---|---|---|
| inka | mu kiraro | amata n'ifumbire |
| ihene | mu kiraro | inyama |
| intama | mu kiraro | ubwoya n'inyama |
| inkoko | mu kazu k'inkoko | amagi |
| imbwa | mu kazu kayo hafi y'urugo | irinda urugo |
| injangwe | mu nzu | ifata imbeba |
| urukwavu | mu kazu k'urukwavu | inyama |
Izi zibaho zonyine. Nta muntu uzigaburira, nta n'uzubakira. Zishakira ibiryo n'aho kuryama mu ishyamba, mu byatsi cyangwa mu mazi.
| Inyamaswa | Aho ituye |
|---|---|
| inzovu | mu byatsi bya pariki no mu ishyamba |
| ingagi | mu ishyamba ry'imisozi (Birunga) |
| inkende | ku biti |
| imvubu | mu kiyaga no mu ruzi |
| ingona | mu ruzi |
| imbogo | mu byatsi birebire |
| inyoni | mu cyari, ku giti |
Witondere: imbeba iba mu nzu yawe, ariko si itungo — nta muntu uyirera cyangwa uyiha ibiryo. Yishakira ibyokurya ubwayo.
Reba iyi nteruro: Inka ituye mu kiraro.
Igizwe n'ibice bitatu:
Ubu dukore izindi, mu buryo bumwe:
Reba neza izi nteruro ebyiri:
Izina "inkoko" ntiryahindutse! Ni inshinga yahindutse: ituye ➜ zituye.
Ni na ko bimeze ku nka: Inka ituye mu kiraro. ➜ Inka zituye mu kiraro.
Tip
Ibaza ikibazo kimwe gusa: "Ni nde uyiha ibiryo?"
Niba ari umuntu uyigaburira akanayitaho ➜ ni itungo ryo mu rugo.
Niba yishakira ibiryo yonyine ➜ ni inyamaswa yo mu gasozi.
Ni yo mpamvu imbeba, n'ubwo iba mu nzu, atari itungo: nta muntu uyigaburira!
Subiza mu mutwe, hanyuma ukande ku gisubizo urebe niba ari cyo.
Inzovu ituye he?
Igisubizo: Inzovu ituye mu ishyamba no mu byatsi bya pariki. Ni inyamaswa yo mu gasozi.
Hindura ube mu bwinshi: "Ihene ituye mu kiraro."
Igisubizo: Ihene zituye mu kiraro. (Izina ntirihinduka; inshinga ituye ihinduka ikaba zituye.)
Muri izi ebyiri, ni iyihe itungo ryo mu rugo: intama cyangwa imbogo?
Igisubizo: Intama. Irerwa n'umuntu mu kiraro. Imbogo yo ibaho yonyine mu byatsi birebire.
Inyoni ibikira amagi yayo he?
Igisubizo: Mu cyari, ku giti. Icyari ni inzu y'inyoni.
Kuki injangwe ari itungo ryo mu rugo?
Igisubizo: Kuko irerwa n'umuntu: aha ibiryo n'aho kuba, na yo ikamufasha gufata imbeba.
Ibyo wize uyu munsi
Isuzume
Huza buri tungo n'icyo riduha.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.
