Imigani n'inkuru
Primary 3 · Ikinyarwanda
Imigani n'inkuru
Lesson 1 of 3
12 min
Let's begin
Mbere y'uko ijoro rigwa, sekuru yicaraga hanze, abana bakamukikiza. Yaravugaga ati: «Reka mbabwire inkuru...» Twese tugaceceka, amatwi yacu yumva.
Ubu inkuru ntizivugwa gusa mu ijwi — ziranditse no mu bitabo. Iyo uzisomye, uba wumva umuntu akubwira inkuru, ariko ukoresheje amaso yawe.
Uyu munsi turiga gusoma inkuru ngufi: kumenya abayigaragaramo, no gusubiza ibibazo biyivuyemo.
Buri nkuru ifite ibintu bitatu ushakisha:
Reka dusome inkuru ngufi, hanyuma tubishakemo hamwe.
Icupa ry'amata
Ku wa gatandatu mu gitondo, Mutesi yari mu rugo iwabo i Rwamagana. Nyina aramuhamagara ati: «Mutesi, genda ku isoko ungurire amata.» Amuha amafaranga 600 Frw n'icupa ry'ubusa.
Mutesi afata inzira. Ku isoko, agura amata kwa Nyirabahire, umugore ugurisha amata. Icupa ryuzura amata yera.
Agarutse, abona umusaza witwa Habimana yicaye ku ibuye iruhande rw'inzira. Yari ananiwe cyane, kandi imifuka ye yari iremereye. Mutesi arahagarara ati: «Sogokuru, reka ngufashe.» Afata umufuka umwe, arawutwara kugeza mu rugo rwa Habimana.
Habimana ati: «Urakoze mwana wanjye. Ufite umutima mwiza.»
Mutesi ageze mu rugo, aha nyina amata. Nyina aramwenyura ati: «Uyu munsi wakoze ibintu bibiri byiza: waguze amata, kandi wafashije umusaza.»
Genda buhoro mu nkuru, ushakishe amazina y'abantu. Muri iyi nkuru turabona:
Muri bose, hari umuntu w'ibanze: ni uwo inkuru ikurikira kuva ku ntangiriro kugeza ku iherezo. Hano ni Mutesi. Reba: aratumwa, aragura, arafasha, aragaruka. Abandi baza rimwe gusa.
Ahantu: i Rwamagana, mu rugo no ku isoko. Igihe: ku wa gatandatu mu gitondo. Ibi byanditse mu nteruro ya mbere — kenshi intangiriro niyo ibikubwira.
Dore uko tubigenza. Buri gihe usubira mu nkuru, ntukagerageze kwibuka gusa.
Ikibazo: Nyina yatumye Mutesi kugura iki?
Shakisha ijambo gura mu nkuru. Wasanga: «genda ku isoko ungurire amata.»
Igisubizo: amata.
Ikibazo: Mutesi yahawe amafaranga angahe?
Shakisha umubare. Wasanga: «Amuha amafaranga 600 Frw...»
Igisubizo: 600 Frw.
Ikibazo: Kuki Mutesi yahagaze mu nzira?
Ijambo kuki risaba impamvu. Shakisha aho impamvu yanditse: «Yari ananiwe cyane, kandi imifuka ye yari iremereye.»
Igisubizo: yahagaze kugira ngo afashe Habimana wari ananiwe afite imifuka iremereye.
Ikibazo: Iyi nkuru itwigisha iki?
Iki gisubizo nticyanditse mu nkuru! Kigomba gutekerezwa. Reba iherezo: nyina yishimiye Mutesi kuko yafashije umusaza.
Igisubizo: gufasha abandi ni byiza.
Noneho urabyibonera:
Tip
Uburyo bwiza bwo gusoma: soma inkuru incuro ebyiri. Ubwa mbere, soma wumve inkuru yose. Ubwa kabiri, soma buhoro, urebe amazina n'imibare.
Iyo usubiza ikibazo, garuka mu nkuru ushakemo igisubizo. Igisubizo hafi ya buri gihe kiba kiri mu magambo — ntugikuremo mu mutwe wenyine.
Soma iyi nkuru ngufi buhoro, incuro ebyiri. Hanyuma usubize ibibazo. Gerageza buri kibazo, hanyuma ukande ku gisubizo urebe niba ari cyo.
Umupira wa Byiringiro
Byiringiro yari afite umupira mushya. Yawuhawe na se ku munsi w'amavuko ye.
Ku kibuga cy'ishuri, abana bose bifuzaga gukina na we. Ariko Byiringiro yaravuze ati: «Uyu mupira ni uwanjye jyenyine.» Abana baragenda, bakina umupira wa kera w'ubushuhe.
Byiringiro yasigaye ahagaze wenyine, umupira mushya mu ntoki, nta wo bakina.
Bukeye, yazanye umupira we, arahamagara ati: «Nimuze dukine twese!» Uwo munsi barishimye cyane. Byiringiro yamenye ko umukino uryoha iyo usangiwe.
Ni nde muntu w'ibanze muri iyi nkuru?
Igisubizo: Byiringiro. Inkuru imukurikira kuva ku ntangiriro (afite umupira) kugeza ku iherezo (arawusangira).
Byiringiro yahawe umupira na nde?
Igisubizo: na se, ku munsi w'amavuko ye. (Igisubizo cyanditse mu nteruro ya kabiri.)
Kuki abana bagiye bakamusiga?
Igisubizo: kuko yanze kubasangiza. Yavuze ko umupira ari uwe wenyine, ntibashobora kuwukinisha.
Iyi nkuru itwigisha iki?
Igisubizo: gusangira biruta kwikubira. Iki gisubizo nticyanditse; ugishakira ku iherezo, aho Byiringiro yishimiye gukina na bagenzi be.
Iyi nkuru yabereye he?
Igisubizo: ku kibuga cy'ishuri.
Ibyo wize uyu munsi
Isuzume
Ni nde muntu w'ibanze mu nkuru Icupa ry'amata?
