Umuco n'Umurage Nyarwanda
Primary 5 · Kinyarwanda
Umuco n'Umurage Nyarwanda
Lesson 2 of 3
13 min
Let's begin
Nimugoroba, umuriro uracana mu gikoni. Nyogokuru ateka, abuzukuru bicaye hafi. Ati: “Sakwe sakwe!”
Abana bose barasubiza bati: “Soma!”
Nyogokuru ati: “Inzu yanjye nta muryango igira.” Bose baraceceka baratekereza… Mugisha arasimbuka ati: “Ndabizi! Ni igi!”
Uyu munsi twiga ibintu bibiri by'umurage wacu: imigani — amagambo make ahishemo ubwenge bwinshi — n'ibisakuzo, umukino utoza ubwenge.
Fata uyu mugani: Igiti kigororwa kikiri gito.
Intambwe 1 — Sobanura amagambo uko yanditse. Iyo ushaka ko igiti kizakura kigororotse, ukigorora kikiri gito, mu gihe ishami rikiri ryoroshye. Igiti kimaze gukura, ntikigorora — riravunika.
Intambwe 2 — Baza uti: ibi bihuriye he n'ubuzima bw'abantu? Umwana ni nk'igiti gito. Imico myiza — kuvugisha ukuri, gukora isuku, gusoma buri munsi — itozwa akiri muto.
Intambwe 3 — Vuga isomo mu magambo yawe. Imico myiza itangirwa mu bwana; ni bwo byoroshye kuyimenyereza.
Intambwe 4 — Shaka aho wawukoresha. Umubyeyi wigisha umwana we w'imyaka itanu gusuhuza abakuru aba akurikije uyu mugani.
Noneho dushobora gusobanura: umugani ni interuro ngufi ihishemo inyigisho. Ivuga ikintu kimwe (igiti) ariko yigisha ikindi (umwana). Ni yo mpamvu bavuga ko umugani uvuga make ugasobanura menshi.
Akanyoni katagurutse ntikamenya iyo bweze.
Uko wanditse: akanyoni kaguma ku ishami rimwe ntikamenya aho imyaka yeze. Iyo kaguruke, karabona byinshi.
Mu buzima: umuntu utagenda, utabaza, utasoma, ntamenya byinshi.
Isomo: Ugenda akanabaza ni we umenya byinshi.
| Umugani | Icyo usobanura | Aho wawukoresha |
|---|---|---|
| Igiti kigororwa kikiri gito. | Imico myiza itozwa umuntu akiri muto. | Ubwira umuto gutangira kumenyera gusoma. |
| Akanyoni katagurutse ntikamenya iyo bweze. | Ugenda akanabaza ni we umenya byinshi. | Ushishikariza inshuti gusura inzu ndangamurage. |
| Ubwenge burarahurwa. | Ubwenge buvanwa ku bandi, nk'uko umuriro urahurwa kwa muturanyi. | Ubwira uwatinye kubaza mwarimu. |
| Utazi ubwenge ashima ubwe. | Utaramenya iby'abandi yibwira ko ibye ari byo byiza gusa. | Ubwira uwirata adasoma ibindi bitabo. |
| Akebo kajya iwa Mugarura. | Ineza utanze igarukira kuri wowe. | Ushishikariza umwana gufasha abandi. |
| Nta joro ridacya. | Nta kibazo kidashira; ihangane. | Uhumuriza uwatsinzwe ikizamini. |
Ku mugani wa gatanu, wibuke ko izina Mugarura rikomoka ku nshinga kugarura (gusubiza). Akebo utumye n'impano irimo kagera kwa Mugarura, kagaruka kuzuye. Ni yo shusho y'ineza igaruka.
Umugani ntugomba kuguma mu gitabo. Ukoreshwa mu kiganiro:
Igisakuzo ni umukino w'amagambo: umuntu atanga ikibazo gihishe, abandi bagakeka igisubizo. Kigenda gitya:
Uko ukemura igisakuzo: tegereza amagambo y'ingenzi. Muri “ntagira amaguru ariko ndagenda”, amagambo y'ingenzi ni kugenda na nta maguru. Ni iki kigenda buri munsi kandi kidafite amaguru, kandi kitigera gisubira inyuma? ➜ umugezi.
| Igisakuzo | Igisubizo |
|---|---|
| Inzu yanjye nta muryango igira. | igi |
| Ku manywa ndi mugufi, nimugoroba ndi muremure. | igicucu |
| Ntagira amaguru ariko ndagenda, sinigera nsubira inyuma. | umugezi |
| Ntagira amababa ariko ndaguruka; ntagira amaso ariko nzenguruka isi. | umuyaga |
| Ndaceceka, ariko iyo unfunguye ndakwigisha byinshi. | igitabo |
Umugani utanga inama cyangwa isomo. Igisakuzo gitoza ubwenge no gukeka — ni umukino.
Wibuke kandi ko mu Kinyarwanda hari imigani migufi (iyi twize uyu munsi) hakaba n'imigani miremire: inkuru ndende zivuga ku bantu no ku nyamaswa, na zo zigasoza zitanga isomo.
Tip
Umugani: banza usome uko wanditse, hanyuma ureba mu buzima
Ibibazo bibiri gusa: (1) Aya magambo avuga iki uko yanditse? (2) Ibyo bihuriye he n'imyifatire y'abantu?
Urugero: Akebo kajya iwa Mugarura. (1) Akebo kagiye kwa Mugarura karagaruka. (2) Ineza utanze igarukira kuri wowe. Wabikoze mu ntambwe ebyiri gusa!
Subiza mu mutwe, hanyuma urebe igisubizo.
Sobanura umugani: Nta joro ridacya.
Igisubizo: Nta kibazo kidashira. Nk'uko ijoro rirangira bugacya, n'ibihe bikomeye birashira. Ni umugani wo guhumuriza no gushishikariza kwihangana.
Inshuti yawe iratinya gusaba mwarimu ubufasha ku isomo ry'imibare. Ni uwuhe mugani wamubwira?
Igisubizo: “Ubwenge burarahurwa.” Nk'uko umuriro urahurwa kwa muturanyi, n'ubwenge buvanwa ku bandi. Kubaza si ikimwaro.
Sakwe sakwe! “Ntagira amababa ariko ndaguruka; ntagira amaso ariko nzenguruka isi.” Ni iki?
Igisubizo: umuyaga. (Uragenda ntubonwe, ukanyura hose.)
Umugani Utazi ubwenge ashima ubwe utwigisha iki?
Igisubizo: Kwicisha bugufi. Umuntu utaramenya iby'abandi yibwira ko ibye ari byo byiza gusa; tugomba gusoma, kubaza no kwiga ku bandi.
Andika interuro yawe ikoresha umugani Igiti kigororwa kikiri gito.
Igisubizo (urugero): “Mwarimu yatubwiye ko tugomba kumenyera gusoma buri munsi tukiri bato, kuko igiti kigororwa kikiri gito.”
Ibyo wize uyu munsi
Isuzume
Huza buri mugani n'icyo usobanura.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.
