Umuco n'Umurage Nyarwanda
Primary 5 · Kinyarwanda
Umuco n'Umurage Nyarwanda
Lesson 1 of 3
14 min
Let's begin
Ku cyumweru, Keza yagiye kwa nyirasenge i Musanze. Ageze mu rugo, asanga hateraniye abantu benshi: abakecuru bararirimba, abana batwaye ibitoki, umukobwa akubita ingoma.
Keza aributsa ati: “Ni iki kibaye?” Nyirasenge aramwenyura ati: “Turi mu muhango wo kwita izina uruhinja rwa mukuru wawe.”
Keza yumvise amagambo menshi atari asanzwe azi: umuhango, inkwano, umuganura… Uyu munsi na wowe ugiye kumenya icyo ayo magambo asobanura, kandi ubone uburyo umuco wacu utubwira icyo turi cyo.
Tekereza ku bintu bikorwa mu rugo rwanyu: uko musuhuzanya mu gitondo, indirimbo mwina, ibiryo mutegura ku munsi mukuru, imyambaro mwambara ku birori, ururimi muvuga. Ibyo byose hamwe ni umuco.
Umuco ni imibereho, imigirire n'ubuhanga bya rubanda, bihererekanywa uhereye ku bakurambere bikagera ku bana.
Umurage ni ibyo abakurambere badusigiye kandi tugomba kubungabunga: ururimi, imigani, imbyino, indirimbo, ubugeni n'inyandiko. Umurage ni nk'inzu abasokuruza batwubakiye: si ugutuyemo gusa, ahubwo ni no kuyisana no kuyirinda.
Mbere yo gutanga amategeko, reba ibi bikorwa bibiri:
Icya (a) ni umugenzo: ni ingeso nziza ikorwa buri munsi, mu buzima busanzwe. Ntisaba gutegura, ntisaba umunsi wagenwe.
Icya (b) ni umuhango: ni ibirori bitegurwa, bifite gahunda n'intambwe zizwi, bikorwa ku munsi udasanzwe.
Noneho dushobora gutanga amategeko:
Uruhinja rumaze kuvuka, umuryango utegura umuhango wo kurwita izina. Kera byabaga nyuma y'iminsi umunani. Abaturanyi n'abana baraza, bagasangira ibyokurya, hanyuma umuryango ugatangaza izina ry'umwana n'icyo risobanura. Muri iki gihe, u Rwanda rufite n'umuhango uzwi cyane wa Kwita Izina, aho hatangwa amazina y'ingagi zivukiye mu Birunga.
Ubukwe bwa gakondo bugendera ku ntambwe zikurikirana:
Wibuke uko bikurikirana: gusaba ➜ gukwa ➜ ubukwe ➜ gutwikurura.
Iyo imyaka yeze, Abanyarwanda bakoraga umuganura: umuhango wo gushimira umusaruro no kuwusangira. Umuryango wose wasangiraga imbuto z'umwaka mushya. Kugeza n'ubu, hari umunsi w'Umuganura wizihizwa mu gihugu hose, ushimangira agaciro k'umurimo n'ubufatanye.
Ku wa gatandatu wa nyuma wa buri kwezi, abaturage bahurira hamwe bagakora imirimo y'iterambere: gutera ibiti, gusana imihanda, kubaka amazu y'abatishoboye. Nyuma yaho haba inteko y'abaturage, aho baganira ku bibazo by'umudugudu. Umuganda ushingiye ku mugenzo wa kera wo gufashanya.
Muri Mata, Abanyarwanda bibuka Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994. Ni igihe cyo kwibuka abazize Jenoside, guhumuriza abarokotse, no kwiyemeza kubaka u Rwanda rufite ubumwe.
| Ijambo | Icyo risobanura | Urugero mu nteruro |
|---|---|---|
| umuco | imibereho n'imigirire bya rubanda | Umuco wacu ugaragarira mu mvugo no mu mbyino. |
| umurage | ibyo abakurambere badusigiye | Ururimi rw'Ikinyarwanda ni umurage w'agaciro. |
| umugenzo | ingeso isanzwe ikorwa buri munsi | Gusangira ni umugenzo mwiza. |
| umuhango | ibirori bitegurwa ku munsi udasanzwe | Kwita izina ni umuhango w'umunezero. |
| inkwano | impano itangwa mu muhango wo gukwa | Kera inkwano yatangwaga mu nka. |
| agaseke | igiseke gito cy'imitako gitangwa nk'impano y'urukundo n'icyubahiro | Umugeni yahawe agaseke keza. |
| imigongo | ubugeni gakondo bw'imirongo bukorwa mu mase y'inka | Ku rukuta hamanitse imigongo y'amabara. |
| inanga | igicurangisho gakondo gifite imirya | Sogokuru azi gucuranga inanga. |
| intore | abahanzi babyina imbyino gakondo | Intore zabyinnye umuhamirizo. |
| ubupfura | kuba inyangamugayo: kuvugisha ukuri no kubaha abandi | Umwana ufite ubupfura arizerwa. |
Inyandiko: Umuganura kwa nyogokuru
Umwaka ushize, mu kwezi kwa Kanama, twagiye kwa nyogokuru i Nyanza. Umuryango wose wari waje: basaza bacu, bashiki bacu n'abaturanyi. Ku rugo hari ibigori bishya n'ibishyimbo byuzuye ibitebo. Nyogokuru yateguye igikoma cy'amasaka mashya, atangira asangiza abakuze, hanyuma abana. Yaraduhamagaye aravuga ati: “Umuganura si ukurya gusa; ni ugushimira umurimo, no kwibuka ko nta muntu utunga urugo wenyine.” Hanyuma dutera indirimbo, abakobwa barabyina, sogokuru acuranga inanga. Nagiye kuryama mfite ishema: umuco wacu ni umurage mwiza.
Urugero rukemuwe. Ikibazo: Umuganura ni iki nk'uko nyogokuru abisobanura?
Uko ni ko usoma inyandiko: ntushakishe amagambo gusa, ahubwo shakisha n'igitekerezo inyandiko itanga.
Tip
Umugenzo ni buri munsi; umuhango ni umunsi udasanzwe
Iyo utazi icyo ikintu ari cyo, baza uti: “Ese gisaba gutegura no gutumira abantu?”
Nibiba ari yego ➜ ni umuhango (kwita izina, gusaba, ubukwe). Nibiba ari oya, ni ibisanzwe bya buri munsi ➜ ni umugenzo (gusuhuza umusaza, gusangira, gufasha umuturanyi).
Kora buri kibazo mu mutwe, hanyuma ukande ku gisubizo urebe niba ari cyo.
Muri ibi, ni ikihe ari umuhango: gusangira ku meza cyangwa gusaba umugeni?
Igisubizo: Gusaba umugeni. Birategurwa, bikorwa ku munsi wagenwe kandi bifite gahunda — ni umuhango. Gusangira ku meza ni umugenzo wa buri munsi.
Sobanura ijambo umurage mu magambo yawe.
Igisubizo: Umurage ni ibyo abakurambere badusigiye kandi tugomba kubungabunga: ururimi, imigani, imbyino, ubugeni nk'imigongo n'ibindi.
Shyira mu murongo ukwiye: ubukwe, gutwikurura, gusaba, gukwa.
Igisubizo: gusaba ➜ gukwa ➜ ubukwe ➜ gutwikurura. Umuryango ubanza gusaba umukobwa, hagatangwa inkwano, hakaba ubukwe, hanyuma umugeni agasura ababyeyi be.
Uzuza: Umuganda ukorwa ku wa gatandatu wa ___ wa buri kwezi.
Igisubizo: nyuma. (Nyuma y'umuganda haba inteko y'abaturage.)
Mu nyandiko yo hejuru, ni iki nyogokuru yashimangiye ku muganura?
Igisubizo: Ko utari ugusa kurya, ahubwo ari ugushimira umurimo no kwibuka ko nta muntu utunga urugo wenyine — ni ukuvuga ko abantu bafashanya.
Ibyo wize uyu munsi
Isuzume
Muri ibi, ni ikihe ari umugenzo?
