Imiterere y'Ururimi
Primary 5 · Kinyarwanda
Imiterere y'Ururimi
Lesson 1 of 3
14 min
Let's begin
Mwarimu yanditse ku kibaho interuro ebyiri:
Umwana muto arakina.
Abana bato barakina.
Keza arazireba, aratangara. Ati: “Ijambo muto ryahindutse bato. Naho arakina rihinduka barakina. None se ni nde wabitegetse?”
Ntawe ubitegeka — ni izina ubwaryo. Buri zina rifite umuryango waryo, kandi amagambo ayakurikira agomba kuwubahiriza. Uyu munsi ugiye kumenya iyo miryango, ariyo byiciro by'amazina. Nurangiza, uzajya wandika interuro zihuye neza, nta gushidikanya.
Reba aya mazina abiri mu mubare umwe no mu bwinshi:
Yombi atangirwa na umu-. Ariko mu bwinshi ntabwo ahindukira kimwe: rimwe rijya kuri aba-, irindi rijya kuri imi-. Ibyo bivuze ko atari mu muryango umwe. Nguko uko ibyiciro bimenyekana: ureba intangiriro y'izina, ukanareba ubwinshi bwaryo.
| Umubare umwe | Ubwinshi | Ingero |
|---|---|---|
| umu- | aba- | umwana → abana; umuntu → abantu; umukobwa → abakobwa |
| umu- | imi- | umusozi → imisozi; umuhoro → imihoro; umugozi → imigozi |
| i- / iri- | ama- | izina → amazina; ijambo → amagambo; itara → amatara |
| iki- / igi- | ibi- | igitabo → ibitabo; ikiyiko → ibiyiko; igiti → ibiti |
| in- / im- | in- / im- (ntibihinduka) | inka → inka; inzu → inzu; inkoko → inkoko |
| uru- | in- / im- | urupapuro → impapuro; urugo → ingo |
| aka- / aga- | utu- / udu- | akadomo → utudomo; agatabo → udutabo |
Ntugatinye uru rutonde. Ntugomba kurufata mu mutwe uyu munsi wose. Icy'ingenzi ni ukumenya gukurikiza icyiciro mu nteruro.
Tugerageze kuvuga ko igitabo ari gishya kandi ko kirahari. Dukurikiza intambwe eshatu.
Intambwe ya 1 — Menya icyiciro. Izina ni igitabo. Ubwinshi bwaryo ni ibitabo. Rero riri mu cyiciro igi- / ibi-.
Intambwe ya 2 — Ha ijambo risobanura imbanziriza y'icyo cyiciro. Umuzi w'ijambo risobanura ni -shya. Mu mubare umwe rihinduka gishya; mu bwinshi rihinduka bishya.
Intambwe ya 3 — Ha inshinga akamenyetso k'icyo cyiciro. Mu mubare umwe dukoresha ki-: kirahari. Mu bwinshi dukoresha bi-: birahari.
Igisubizo:
Wumva uko amajwi asubiramo? gi… ki… ku rundi ruhande bi… bi… Ibyo ntabwo ari impanuka: ni cyo kimenyetso cy'uko wahuje neza.
Izina ijambo, ubwinshi amagambo: icyiciro i- / ama-. Inshinga ifata ri- mu mubare umwe, naho mu bwinshi ifata a- (ihinduka ya- iyo ihuye n'ijwi).
| Izina | Ijambo risobanura | Inshinga |
|---|---|---|
| umwana | muto | arakina |
| abana | bato | barakina |
| umusozi | muremure | uragaragara |
| imisozi | miremire | iragaragara |
| igitabo | gishya | kirahari |
| ibitabo | bishya | birahari |
| akadomo | gato | karagaragara |
| utudomo | duto | turagaragara |
Muri iki cyiciro (in- / im-), izina ntirihinduka na gato iyo rivuye ku mubare umwe rijya ku bwinshi. Reba:
Ijambo inka ni rimwe mu nteruro zombi! Ni inshinga n'amagambo ayakurikira bikubwira niba ari imwe cyangwa ari nyinshi: irarisha (imwe) naho zirarisha (nyinshi). Uyu ni umutego usanzwe ku bana benshi — none wowe uwumenye.
Tip
Uburyo bwo kubyibuka: amagambo akurikira izina ni nk'abavandimwe baryo — bambara imyenda imwe. Nusoma interuro yawe ukumva ijwi risubiramo, uba wahuje neza:
abana bato barakina — “ba, ba, ba”.
ibitabo bishya birahari — “bi, bi, bi”.
Nutumva iryo jwi risubiramo, subiramo urebe — hari ikitahuye!
Kora buri kibazo mu mutwe cyangwa mu ikayi, hanyuma urebe igisubizo.
Andika mu bwinshi: umuhoro.
Igisubizo: imihoro. (umu- → imi-, nka umusozi → imisozi)
Uzuza: “Ikiyiko ______ (-shya) kiri ku meza.”
Igisubizo: Ikiyiko gishya kiri ku meza. (ikiyiko riri mu cyiciro igi-/ibi-, bityo -shya ihinduka gishya)
Uzuza inshinga: “Amagambo ______ ku kibaho.” (kwandika)
Igisubizo: Amagambo yanditse ku kibaho. (ama- ifata ya-; naho ijambo rimwe ryari kuvuga ryanditse)
Hindura iyi nteruro uyishyire mu bwinshi: “Umwana muto arakina.”
Igisubizo: Abana bato barakina. (umwana → abana; muto → bato; arakina → barakina)
Uzuza: “Inka nyinshi ______ mu murima.” (kurisha)
Igisubizo: Inka nyinshi zirarisha mu murima. (izina inka ntirihindutse, ariko nyinshi na zi- byerekana ubwinshi)
Ibyo wize uyu munsi
Isuzume
