Imiterere y'Ururimi
Primary 5 · Kinyarwanda
Imiterere y'Ururimi
Lesson 2 of 3
13 min
Let's begin
Habimana yandikiye nyirasenge ibaruwa ngufi. Yashakaga kumubwira ko azasura ikiyaga cya Kivu mu kiruhuko gitaha. Ariko yanditse ngo: “Ejo nasuye ikiyaga cya Kivu.”
Nyirasenge arishima cyane, aramusubiza ati: “Mbwira uko byagenze!” Habimana ntiyari yaragenda na rimwe.
Ijambo rimwe gusa ryahinduye inkuru yose. Iryo jambo ni inshinga. Uyu munsi wiga uko inshinga ikubwira igihe: igihe gishize, igihe kiriho, n'igihe kizaza.
Inshinga ni ijambo rivuga icyo umuntu akora cyangwa uko ameze. Mu nteruro “Uwase arasoma igitabo”, inshinga ni arasoma.
Buri nshinga ifite umuzi — agace kadahinduka. Mu nshinga gusoma, umuzi ni -som-. Kuri uwo muzi ni ho twubaka ibihe byose, tuwongeraho utuce imbere n'inyuma.
Reba uko ijambo rimwe ryubakwa mu bihe bitatu, ku muntu we (Uwase):
| Igihe | Uko yubakwa | Interuro |
|---|---|---|
| Kiriho (ubu) | a- + ra + som + a | Uwase arasoma igitabo ubu. |
| Gishize (ejo hashize) | ya- + som + ye | Uwase yasomye igitabo ejo hashize. |
| Kizaza (ejo hazaza) | a- + za + som + a | Uwase azasoma igitabo ejo hazaza. |
Bihinduka gusa hagati! -ra- ni ubu. -za- ni ibizaza. Naho igihe gishize gifata iherezo -ye.
| Umuntu | Kiriho | Gishize | Kizaza |
|---|---|---|---|
| Njye | ndasoma | nasomye | nzasoma |
| Wowe | urasoma | wasomye | uzasoma |
| We | arasoma | yasomye | azasoma |
| Twe | turasoma | twasomye | tuzasoma |
| Mwe | murasoma | mwasomye | muzasoma |
| Bo | barasoma | basomye | bazasoma |
Mu gihe gishize ntabwo buri gihe usanga -ye yeruye; rimwe na rimwe ijwi rirahinduka. Ntibigoye — kwibuka izi nshinga zisanzwe birahagije:
| Inshinga | Ubu (we) | Ejo hashize (we) |
|---|---|---|
| gusoma | arasoma | yasomye |
| kuvoma | aravoma | yavomye |
| gukina | arakina | yakinnye |
| gukora | arakora | yakoze |
| kwandika | arandika | yanditse |
| guteka | arateka | yatetse |
| guhinga | arahinga | yahinze |
| gucuruza | aracuruza | yacuruje |
Igihe kizaza cyo ntikigira uwo mutego: azakora, azandika, azateka, azahinga — ni -za- gusa n'umuzi.
Mu nteruro dukunda kongeraho amagambo yerekana igihe: ejo hashize, mbere y'ejo, ubu, none, muri aka kanya, ejo hazaza, mu cyumweru gitaha.
Hano hari ikintu gishimishije cy'Ikinyarwanda: ijambo ejo rikoreshwa ku minsi yombi — uwashize n'uzaza! Ni inshinga ikubwira uwo ari wo:
Ni cyo cyabaye kuri Habimana: ejo ryari ryiza, ariko inshinga nasuye yamubeshyeye. Iyo yandika nzasura, inkuru yari kuba nziza.
Tip
Uburyo bwo kubyibuka — utuce dutatu
Shyira mu gihe kizaza: “Keza arateka umuceri.”
Igisubizo: Keza azateka umuceri. (kura -ra-, ushyiremo -za-)
Shyira mu gihe gishize: “Turahinga umurima.”
Igisubizo: Twahinze umurima. (tu- ihinduka twa-; hinga mu gihe gishize iba hinze)
Iyi nteruro iri mu kihe gihe? “Bazacuruza inyanya ku isoko.”
Igisubizo: Igihe kizaza. (akamenyetso -za- kari hagati: ba-za-curuza)
Uzuza: “Ejo hashize, Umutoni ______ ibaruwa.” (kwandika)
Igisubizo: Umutoni yanditse ibaruwa. (ntabwo ari yandikye — kwandika iba yanditse)
Hindura “Ndakora” uyishyire mu gihe gishize.
Igisubizo: Nakoze. (n- + a- + kor + ze; gukora iba koze)
Ni iki kitagenda neza muri iyi nteruro? “Ejo hashize, abana bazakina umupira.”
Igisubizo: Igihe cyavuzwe ni igishize, ariko inshinga bazakina iri mu gihe kizaza. Byari kuba: “Ejo hashize, abana bakinnye umupira.”
Ibyo wize uyu munsi
Isuzume
Huza buri gace n'igihe kerekana.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.
