Ubuzima Bwiza n'Isuku
Primary 5 · Kinyarwanda
Ubuzima Bwiza n'Isuku
Lesson 1 of 3
13 min
Let's begin
Ku wa mbere mu gitondo, Uwase ntiyaje ku ishuri. Umwarimu arabaza ati: “Uwase ari he?”
Mugisha arasubiza ati: “Ararwaye. Ababara mu nda, ntiyabashije kuva mu rugo.”
Iyo ushaka gufasha umuntu urwaye — cyangwa kwisobanura neza igihe ari wowe urwaye — ukeneye amagambo nyayo. Uyu munsi turayiga: amagambo y’ingingo z’umubiri, ay’indwara zikunze kwibasira abana, n’ay’isuku izirinda. Nyuma y’iri somo, uzashobora kuvuga neza aho ubabara n’impamvu.
Reba umubiri wawe. Buri ngingo ifite akazi kayo:
Buri ndwara ifite icyo iterwa n’ibimenyetso byayo. Yiga ibyo bibiri hamwe:
Isuku y’umubiri: kwiyuhagira, gukaraba intoki, koza amenyo, gukata inzara z’intoki, kwambara imyenda isukuye.
Isuku y’ibiribwa: koza imboga n’imbuto, guteka neza, gupfundikira ibiryo, kunywa amazi yatetse.
Isuku y’aho utuye: gukubura, koza ubwiherero, kujugunya imyanda mu cyobo cyayo, gusiba ibidendezi by’amazi, kwitabira umuganda.
Ibikoresho: isabune, kandagirukarabe, amazi asukuye, uburoso n’umuti w’amenyo, inzitiramubu, igitambaro gisukuye.
Aya magambo asa n’ameze kimwe, ariko akoreshwa ukundi. Wibuke itandukaniro:
Naho inzara ni ijambo rifite ibisobanuro bibiri! Inzara y’ibiryo (iyo utariye), n’inzara z’intoki (izo ukata). Impamvu tuvuga ngo “kata inzara z’intoki” ni ukugira ngo bisobanuke.
Keza aravuga ati: “Nyuma yo gukina umupira, nafashe ibirayi ndabirya. Nsanzwe mbabara hano…” yerekana hasi y’igituza.
Intambwe ya 1 — Ita izina ingingo. Hasi y’igituza, hejuru y’amaguru: ni inda.
Intambwe ya 2 — Reba ibimenyetso. Kubabara mu nda + yariye atakarabye.
Intambwe ya 3 — Hitamo ijambo ry’indwara. Kubabara mu nda kandi yariye atakarabye → inzoka z’inda. (Si marariya: marariya iza n’umuriro no guhinda umushyitsi, kandi iterwa n’umubu.)
Intambwe ya 4 — Vuga interuro yuzuye. “Keza ababara mu nda; ashobora kuba afite inzoka z’inda, kuko yariye atakarabye intoki.”
Intambwe ya 5 — Vuga isuku ibirinda. “Ubutaha, akwiye gukaraba intoki n’isabune mbere yo kurya.”
Ubonye uko amagambo atatu — ingingo, indwara, isuku — akorera hamwe? Ibyo ni byo bikuza ubushobozi bwo kuvuga ubuzima bwawe.
Tip
Uko wibuka: KIK ya buri munsi
K — Karaba intoki mbere yo kurya.
I — Iyuhagire umubiri.
K — Koza amenyo mu gitondo na nimugoroba.
Kandi ku ndwara, buri gihe ibaza ibibazo bibiri: “Iterwa n’iki?” na “Iyirinda ni iyihe suku?”
Banza usubize mu mutwe cyangwa mu ikayi, hanyuma urebe igisubizo.
Ni iyihe ngingo yakira ibiryo tumize?
Igisubizo: igifu (kiri mu nda).
Ishimwe yaryamye nta nzitiramubu. Ejo yakanguye afite umuriro mwinshi kandi ahinda umushyitsi. Ni iyihe ndwara ushobora kwibaza?
Igisubizo: marariya — iterwa no kurumwa n’umubu, kandi ibimenyetso birahuye.
Uzuza: Kunywa amazi ___ birinda impiswi.
Igisubizo: yatetse (cyangwa asukuye).
Hitamo ijambo rikwiye: “Nimugoroba, ndi bu ______ umubiri wanjye wose.” (gukaraba / kwiyuhagira)
Igisubizo: kwiyuhagira — gukaraba ni intoki gusa.
Mutesi ababara amenyo kandi afite umwuka mubi mu kanwa. Yakoze iki nabi, kandi akwiye gukora iki?
Igisubizo: ntiyoza amenyo (kandi arya ibinyabisukari byinshi). Akwiye koza amenyo n’uburoso n’umuti w’amenyo kabiri ku munsi.
Ibyo wize uyu munsi
Isuzume
Huza buri ngingo n’akazi kayo.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.
