Ubuzima Bwiza n'Isuku
Primary 5 · Kinyarwanda
Ubuzima Bwiza n'Isuku
Lesson 2 of 3
14 min
Let's begin
Mutesi abona murumuna we agiye kurya umuneke — kandi aturutse gukina umupira, ntiyakarabye.
Ashaka kumubuza, ariko ntazi uko abivuga. Aravuga ati: “Uri umunebwe!” Umuhungu arakara, arya umuneke, kandi nyuma y’iminsi ibiri ararwara.
Amagambo make ashobora kurinda umuntu indwara — iyo uyahisemo neza. Uyu munsi twiga imvugo ebyiri z’ingenzi: gutegeka no kugira inama.
Reba uko itegeko rivuka ku nshinga. Fata inshinga gukaraba. Kuraho gu- isigaye ni karaba. Ni ryo tegeko!
Inshinga zitangirana na kwi- zo zirangira kuri -e:
Iyo ubwira abantu benshi (urugero: abanyeshuri bose), ongera -ni ku iherezo:
Iyo ushaka kubuza umuntu igikorwa, ukoresha Ntu- … -e ku muntu umwe, na Ntimu- … -e ku bantu benshi:
Witondere iri kosa rikunze kubaho: “Ntunywa amazi adatetse” si ukubuza — ni ugusobanura (bisobanura ngo nturi kunywa). Ukubuza ni “Ntukanywe amazi adatetse.”
Itegeko rirakomeye. Ku nshuti, ku muntu mukuru, cyangwa iyo ushaka ko umuntu yumva neza, koresha inama:
Reka twongere dusure Mutesi. Dore uko yari gukwiye kubivuga:
Habimana: Mfite inzara! Reka ndye uyu muneke.
Mutesi: Tegereza gato. Uherutse gukina umupira, ntiwakarabye.
Habimana: Byatinda!
Mutesi: Ni byiza ko ukaraba intoki n’isabune, kuko bikurinda inzoka z’inda. Bifata iminota ibiri gusa.
Habimana: Ni byo koko. Ngwino tujye kuri kandagirukarabe.
Reba neza mu kiganiro:
Inama nziza ifite ibice bitatu: igikorwa + igihe + impamvu.
Karaba intoki (igikorwa) mbere yo kurya (igihe), kuko bikurinda impiswi (impamvu).
Gerageza kuri iyi: “Ryama munsi y’inzitiramubu (igikorwa) nijoro (igihe), kuko imibu itera marariya (impamvu).” Yuzuye!
Tip
Uko wibuka
Umwe: Karaba! → Benshi: Karabani! (ongeraho “-ni”, nk’aho uhamagaye bose.)
Kubuza: Ntuka…e — “Ntukanywe.” Ntiwibagirwe iyo “-e” ku iherezo!
Inama ikurikizwa: igikorwa + igihe + impamvu. Nta mpamvu, nta kwemera.
Andika igisubizo, hanyuma ukande ku gisubizo urebe niba ari cyo.
Hindura mo itegeko ry’umuntu umwe: gusukura ishuri.
Igisubizo: Sukura ishuri!
Ubwiye abanyeshuri bose. Hindura: “Nywa amazi yatetse!”
Igisubizo: Nywani amazi yatetse!
Buza mugenzi wawe kurya atakarabye.
Igisubizo: Ntukarye utakarabye.
Hindura iri tegeko ribe inama: “Koza amenyo!”
Igisubizo: Ni byiza ko woza amenyo. / Ukwiye koza amenyo kabiri ku munsi.
Uzuza inama ibure impamvu: “Ryama munsi y’inzitiramubu nijoro, kuko ______.”
Igisubizo: kuko imibu iruma nijoro ikagutera marariya.
Ibyo wize uyu munsi
Isuzume
