Isubiramo
Primary 4 · Kinyarwanda
Isubiramo
Lesson 3 of 3
40 min
Let's begin
Iyo uzaba mukuru, uzifuza gukora uwuhe murimo? Hari abashaka kuba abaganga, abarimu, abahinzi cyangwa abanyabukorikori.
Uyu munsi urasoma inkuru ya Ishimwe, wamaze umunsi wose areba abantu bakora imyuga itandukanye. Soma witonze: iyi nkuru yuzuyemo ibihekane!
Byanditswe na Ganzaa.
Mu biruhuko, Ishimwe yagiye gusura marume we utuye i Huye. Marume ni umubaji uzwi cyane. Mu gitondo, Ishimwe amusanga arimo kubaza intebe mu mbaho. Arapima, agakata, agatunganya, maze agateranya ibice byose. Ishimwe aratangara ati: “Mbega ubuhanga!” Marume aramwenyura ati: “Uyu mwuga untunze kuva kera. Amafaranga nkuramo yanyubakiye inzu, kandi ni yo nishyurira abana bange ishuri”.
Nyuma ya saa sita, marume ajyana Ishimwe ku isoko. Bahasanga umudozi witwa Mukamana, arimo kudoda imyenda y'abanyeshuri ku mashini ye. Hirya ye hari umukanishi usana amagare na moto. Hakurya hari umucuruzi w'inkweto, n'undi ucuruza imboga n'imbuto. Hafi y'isoko, umwubatsi arimo kubaka inzu y'amatafari. Buri wese yari ahugiye mu kazi ke.
Ku mugoroba, basanga muka marume yicaye mu mbuga, aboha ibiseke by'amabara menshi. Aravuga ati: “Ibi biseke nzabigurisha ku isoko rya Kigali. Amafaranga nzakuramo azatugurira inka”.
Ijoro ryose, Ishimwe atekereza ku byo yabonye. Mu gitondo abwira marume ati: “Nabonye ko nta murimo usuzuguritse. Umubaji, umudozi, umukanishi, umwubatsi n'umuboshyi bose barakora, bakiteza imbere, kandi bagafitiye Igihugu akamaro”. Marume aramushima ati: “Ni byo rwose, mwishywa wange. Umwuga wose, iyo uwukoranye umwete n'ubunyangamugayo, urakiza”.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| umwuga | umurimo umuntu yize, akawukora kugira ngo abone ibimutunga |
| umubaji | ukora ibikoresho mu mbaho: intebe, ameza, inzugi |
| umudozi | udoda imyenda |
| umukanishi | usana imodoka, moto n'amagare |
| umwubatsi | wubaka amazu |
| umuboshyi | uboha ibiseke, imisambi n'ibindi |
| usuzuguritse | udahabwa agaciro, abantu basuzugura |
| urakiza | utuma uwukora aba umukire |
Marume wa Ishimwe akora uwuhe mwuga?
Igisubizo: Ni umubaji.
Vuga abanyamyuga babiri Ishimwe yabonye ku isoko.
Igisubizo: Umudozi n'umukanishi (cyangwa umucuruzi n'umwubatsi).
Muka marume azakoresha iki amafaranga y'ibiseke?
Igisubizo: Azabagurira inka.
Ishimwe yavuze ko “nta murimo usuzuguritse”. Ese urabyemera? Kubera iki?
Igisubizo: Yego. Buri murimo ukoranywe umwete utunga uwukora kandi ugafasha abandi: tutagira abadozi ntitwabona imyenda, tutagira abubatsi ntitwabona amazu.
Amagambo menshi y'Ikinyarwanda afite ibihekane bitangizwa na n cyangwa m. Dore itegeko ry'ingenzi:
| Ibihekane | Amagambo yo mu mwandiko |
|---|---|
| mb | imbaho, Mbega, imbuga, imboga, imbuto |
| nt, nz, nk, ng | intebe, untunze, inzu, inka, nkuramo, ubuhanga |
| bifite inyuguti zirenga ebyiri | inkweto (nkw), mwishywa (shyw) |
| ibindi | umwubatsi (ts) |
Tip
Uko wabyibuka: “B, P, F, V bikunda M!” Izo nyuguti zose zivugwa hifashishijwe iminwa, kimwe na m. Gerageza uvuge “imbwa”: urumva iminwa yawe ifungana mbere yo kuvuga “bwa”.
Andika interuro enye zivuga ku mwuga wifuza kuzakora n'impamvu uwukunda. Koresha nibura ibihekane bine bitandukanye, maze ubishyireho umurongo munsi.
Urugero (amagambo yanditse mu nyuguti zijimye ni yo afite ibihekane): “Nzaba umwubatsi. Nzubaka inzu nziza z'abaturage. Ndashaka ko imvura itazongera kunyagira abana.”
Hanyuma usome interuro zawe imbere y'ishuri, uvuga ushize amanga.
Hitamo “m” cyangwa “n”: i_vura, i_zu, i_bwa, i_tebe.
Igisubizo: imvura, inzu, imbwa, intebe.
Ni uwuhe munyamyuga uvuga aya magambo: “Ndoda imyenda y'abana n'iy'abakuru”?
Igisubizo: Ni umudozi.
Kosora iri jambo: “inbuto”.
Igisubizo: imbuto, kuko mbere ya “b” twandika “m”.
Andika ijambo rifite igihekane “nkw”.
Igisubizo: inkweto (cyangwa inkwavu).
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: “Ishimwe asura abanyamyuga”. Byanditswe na Ganzaa.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume