Isubiramo
Primary 4 · Kinyarwanda
Isubiramo
Lesson 2 of 3
40 min
Let's begin
Ubwo Keza yajyaga ku ishuri, yatoraguye mu nzira agakapu karimo amafaranga. Ntiyakabitse: yagashyiriye umuyobozi w'ishuri, maze nyirako arakabona. Keza ni umunyakuri: avugisha ukuri kandi ntatwara iby'abandi.
Uyu munsi urasoma inkuru y'umukobwa wari ushonje cyane. Ese yibye, cyangwa yavugishije ukuri?
Inkuru yanditswe na Ann Logialan, ihindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana (African Storybook). Ganzaa yakosoye imyandikire kandi iyongeraho interuro nke.
Kera habayeho umukobwa mwiza. Umunsi umwe arasonza cyane. Atangira kwibaza icyo yakora kugira ngo abone icyo kurya.
Mu nzira ahura n'umugabo, aramubaza ati: “Bite, wa mukobwa we? Ni iki cyakubabaje?” Umukobwa aramusubiza ati: “Ndashonje”.
Uwo mugabo amugirira impuhwe, amubwira ko hafi aho hari urugo rurimo ibirori. Amugira inama yo kujyayo akiba ibiryo. Nyamara uwo mukobwa ntiyari yarigeze yiba na rimwe.
Ako kanya umukobwa arahaguruka, yihuta ajya muri urwo rugo rwaberagamo ibirori. Ageze hafi yarwo, yibagirwa inama mbi yahawe. Atangira kuririmba mu ijwi riranguruye, asubiramo kenshi ati: “Naje kwiba ibiryo, ibiryo-o-o! Naje kwiba ibiryo, ndashonje!”
Abantu bumva indirimbo ye akiri kure. Ageze mu rugo, baratangara, baramubaza bati: “Uturutse he? Urashaka iki? Kuki uririmba utyo?”
Umukobwa ababwira ukuri kose: ko ashonje cyane, kandi ko bamugiriye inama yo kwiba. Abari aho bamugirira impuhwe, baramufungurira. Nyuma bamushimira ko yavugishije ukuri, bamugira inama yo kutazigera yiba, kuko kwiba ari bibi.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| gusonza | kugira inzara, kumva ushaka kurya cyane |
| impuhwe | umutima ubabarira abandi kandi ushaka kubafasha |
| ibirori | umunsi mukuru abantu bateraniramo bishimye |
| ijwi riranguruye | ijwi rivuga cyane, ryumvikana kure |
| umunyakuri | umuntu uvugisha ukuri |
| inyangamugayo | umuntu w'ukuri, utiba kandi utariganya; ingeso ye yitwa ubunyangamugayo |
Umukobwa yari afite ikihe kibazo?
Igisubizo: Yari ashonje cyane.
Umugabo yamugiriye iyihe nama?
Igisubizo: Yamugiriye inama yo kujya mu birori akiba ibiryo.
Ni iki cyatumye abantu bamenya icyo yari aje gukora?
Igisubizo: Yaririmbaga mu ijwi riranguruye ko aje kwiba ibiryo.
Abari mu birori bamukoreye iki?
Igisubizo: Baramufunguriye, bamushimira ko yavugishije ukuri, kandi bamugira inama yo kutiba.
Ese umugabo yatanze inama nziza? Iyo uba uri uwo mukobwa wari gukora iki?
Igisubizo: Oya, inama yo kwiba ni mbi. Nari gusaba ubufasha, nkavugisha ukuri nk'uko uwo mukobwa yabigenje.
Abanyarwanda baravuga bati: “Ukuri guca mu ziko ntigushye”. Bisobanura ko ukuri gutsinda buri gihe, n'iyo kwahura n'ingorane.
Ibihekane byinshi birangizwa n'inyuguti w. Dore bimwe muri byo, n'amagambo abirimo. Menshi ari mu nkuru wasomye.
| Igihekane | Amagambo |
|---|---|
| bw | ubwoba, ntabwo, ubwato |
| kw | kwiba, kwiga, ukwezi |
| mw | umwana, umwarimu, umwaka |
| rw | urwo, urwandiko, Rwanda |
| tw | twese, utwana, gutwara |
| gw | kugwa, bagwa |
| jw | ijwi |
| sw | umuswa |
| nyw | kunywa |
| mbw, ndw, ngw, nkw, ntw | imbwa, indwara, ingwe, inkweto, intwari |
Ikitonderwa: “w” ntigomba kwibagirana. Andika umwana, si “umuana”; andika ubwato, si “ubuato”.
Itegeko ry'imyandikire: imbere ya o na u, ntitwandika kw, gw cyangwa hw. Twandika koga (si “kwoga”), kumva (si “kwumva”), inkoko.
Tip
Uko wabyibuka: Iyo uvuze “mwa”, “bwa”, “twa”, iminwa yawe irasunika nk'aho ugiye kuvuza ifirimbi. Iyo wumvise iminwa yawe isunika, menya ko hari “w” mu gihekane!
Tekereza ku gihe wowe cyangwa undi muntu wo mu muryango wanyu yavugishije ukuri, n'iyo byari bikomeye. Vugira mugenzi wawe iyo nkuru mu nteruro enye cyangwa eshanu.
Mugenzi wawe nakumara kumva, akubwire amagambo abiri yumvise afite ibihekane birangizwa na “w”.
Uzuza igihekane kibura: u___ana, i___i, u___ato.
Igisubizo: umwana (mw), ijwi (jw), ubwato (bw).
Ni irihe jambo rifite igihekane “nyw”: kurya, kunywa, kuryama?
Igisubizo: kunywa.
Shaka ibihekane birangizwa na “w” muri iyi nteruro: “Umwana w'umunyakuri ntatwara iby'abandi.”
Igisubizo: mw (umwana) na tw (ntatwara).
Kosora iri jambo: “ubuoba”.
Igisubizo: ubwoba.
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: Umukobwa w' umunyakuri, wanditswe na Ann Logialan, uhindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2017), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yakosoye imyandikire, inoza interuro kandi yongeraho interuro nke mu musozo.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
