Gukunda igihugu
Primary 4 · Kinyarwanda
Gukunda igihugu
Lesson 5 of 5
40 min
Let's begin
Ese wigeze wumva ushaka kujya kure y'iwanyu, ukibwira ko ahandi ari heza kurusha iwanyu?
Uyu munsi urasoma umugani w'intama yarambiwe ubuzima bwo mu mugi, maze ikajya kwibera mu ishyamba. Uzabona icyo yahasanze, n'icyo yahisemo nyuma.
Umugani wanditswe na Mohammed Alhaji Modu, uhindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana (African Storybook). Ganzaa yawuhinduyemo bike kugira ngo ubere abana.
Habayeho intama yabaga mu mugi. Irambirwa urusaku n'umuvundo by'umugi, ifata umwanzuro wo kujya kwibera mu ishyamba. Mu nzira, ihura n'impyisi yari imaze iminsi myinshi itarya.
Intama isuhuza impyisi inshuro nyinshi iti: “Mpyisi muvandimwe, uraho? Mpyisi muvandimwe, uraho?” Impyisi irayisubiza iti: “Reka kunsuhuza inshuro nyinshi! Ahubwo ngwino umare inzara mfite”.
Intama yumvise ayo magambo, iriruka cyane. Impyisi irayikurikira. Mu kanya gato, zombi zigera ku isenga ry'intare.
Impyisi ihagarara ihubutse, itumurira umukungugu mu maso y'intare. Intare irakara iti: “Ese no mu isenga ryacu usigaye utubuza amahoro? Dore unteye umukungugu mu maso!”
Impyisi irasubiza iti: “Nyagasani, mbabarira! Sinashakaga kukubahuka. Nirukankaga iri funguro ryange”. Intare iti: “Ubu nawe ubaye ifunguro ryange. Si nge wakwirukankanye, ni wowe wanyizaniye”.
Intare ihindukirira intama iti: “Wowe se, ni iki cyakuzanye mu ishyamba?” Intama, ifite ubwoba bwinshi, irasubiza iti: “Naje kuko ndi umuvuzi gakondo”.
Intare iti: “Ngaho nkorera umuti, unyereke ko uri umuvuzi koko”. Intama iti: “Umuti wange urahenze cyane, mwami”. Intare iti: “Nta kibazo. Ngewe nta kintu kinanira”.
Intama iti: “Umuti ni ubwoya bwo ku murizo w'impyisi”. Intare ipfura ubwoya ku murizo w'impyisi, ibuha intama. Intama ibukoza mu kabindi k'ubuki, ibuha intare.
Intare irigata ubwo bwoya, yumva buraryoshye cyane. Irabaza iti: “Nshobora kubona ubundi?” Intama iti: “Birashoboka, mwami wange”. Intare yongera gupfura ubwoya ku murizo w'impyisi. Intama ibukoza mu buki, intare irarigata.
Intare iti: “Ese birashoboka ko narya n'impyisi yose?” Intama iti: “Ndumva bishoboka cyane, mwami wange!” Impyisi ibyumvise, igira ubwoba bwinshi, irahunga. Intare iyirukaho.
Intama isigara yonyine. Iravuga iti: “Niba ari uku ubuzima bwo mu ishyamba bumeze, nta handi heza nk'iwacu. Reka nisubirire mu rugo!” Nuko intama isubira mu mugi, yishimiye iwabo.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| kurambirwa | kumva utagishaka ikintu kubera ko kimaze igihe kinini |
| umuvundo | abantu cyangwa imodoka byinshi byegeranye cyane |
| isenga | aho inyamaswa z'inkazi nk'intare ziba, ziruhukira |
| gutumura umukungugu | kuzamura umukungugu mu kirere |
| kubahuka | gusuzugura umuntu ukomeye |
| Nyagasani / mwami | amagambo y'icyubahiro abwirwa umutware |
| umuvuzi gakondo | uvura akoresheje imiti ya kera ivuye ku bimera |
| gupfura | gukuraho ubwoya cyangwa amababa |
| kurigata | gukoza ururimi ku kintu |
Kuki intama yavuye mu mugi?
Igisubizo: Yari yarambiwe urusaku n'umuvundo by'umugi.
Intama yahuye na nde mu nzira, kandi yashakaga iki?
Igisubizo: Yahuye n'impyisi yari ishonje, ishaka kuyirya.
Kuki intare yarakariye impyisi?
Igisubizo: Kuko yayitumuriye umukungugu mu maso, iyibuza amahoro mu isenga ryayo.
Intama yavuze ko umuti ari iki?
Igisubizo: Ubwoya bwo ku murizo w'impyisi.
Kuki intare yumvise ubwoya buryoshye?
Igisubizo: Si ubwoya bwaryoshye: ni ubuki intama yabukojemo.
Intama yarokotse ite? Ubona yarakoresheje ubwenge cyangwa ubuhemu?
Igisubizo: Yakoresheje ubwenge kugira ngo irokore ubuzima bwayo. Ariko ikinyoma cyayo cyashyize impyisi mu kaga. Ni byiza gushaka igisubizo kitagira uwo gihemukira.
Iyo twandika amagambo umuntu yavuze, dukoresha utumenyetso tw'ingenzi:
| Akamenyetso | Izina | Igihe tugakoresha | Urugero |
|---|---|---|---|
| : | utubago tubiri | inyuma ya ati, iti, bati, kiti cyangwa ngo, mbere y'amagambo y'undi | Intare iti: ... |
| “ ” | utwuguruzo n'utwugarizo | bikikiza amagambo nyirizina umuntu yavuze | Intare iti: “Nta kibazo”. |
| - | akanyerezo | mu kiganiro, kerekana ko undi muntu atangiye kuvuga | - Wari he? - Nari mu ishyamba. |
Ikitonderwa: Iyo uhamagara umuntu mu magambo ye, izina rye ritandukanywa n'andi magambo n'akitso: “Mpyisi muvandimwe, uraho?”, “Birashoboka, mwami wange”.
Tip
Uko wabyibuka: Utubago tubiri (:) ni nk'urugi rukinguye: bitubwira ko amagambo y'undi agiye kuza. Utwuguruzo (“) n'utwugarizo (”) ni nk'amaboko abiri afashe ayo magambo, ngo atavangwa n'ayandi.
Andika ikiganiro kigufi (imirongo 4 kugeza kuri 6) hagati y'intama na nyina, igihe intama igarutse mu rugo. Koresha utubago tubiri, utwuguruzo n'utwugarizo, n'akabazo cyangwa agatangaro. Hanyuma wongere ucyandike ukoresheje akanyerezo.
Urugero rwa mbere:
Nyina w'intama irayibaza iti: “Mwana wange, wari waragiye he?” Intama irasubiza iti: “Nari nagiye mu ishyamba, mama. Nahasanze impyisi n'intare!” Nyina iti: “Humura, ubu uri iwawe”.
Urugero rwa kabiri (n'akanyerezo):
- Mwana wange, wari waragiye he?
- Nari nagiye mu ishyamba, mama.
- Wahasanze iki?
- Impyisi n'intare! Nta handi heza nk'iwacu.
Shyiraho utwatuzo: Intare iti Nshobora kubona ubundi
Igisubizo: Intare iti: “Nshobora kubona ubundi?”
Shyiraho utwatuzo: Impyisi iti Nyagasani mbabarira
Igisubizo: Impyisi iti: “Nyagasani, mbabarira!”
Ikosa riri he? Intama iti: “umuti wange urahenze cyane”.
Igisubizo: Amagambo y'undi atangizwa n'inyuguti nkuru: “Umuti wange urahenze cyane”.
Akamenyetso (-) kitwa iki, kandi gakoreshwa he?
Igisubizo: Ni akanyerezo. Mu kiganiro, kerekana ko undi muntu atangiye kuvuga.
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko: Intama yarambiwe ubuzima bwo mu mugi, wanditswe na Mohammed Alhaji Modu, uhindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana; amashusho y'igitabo ni aya Kenneth Boyowa Okitikpi. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2018), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yanonosoye interuro. Aho intare yaciye amatwi y'impyisi, Ganzaa yashyizemo ubwoya bwo ku murizo; intama yiyita umuvuzi gakondo aho kuba umupfumu; kandi Ganzaa yongeyeho interuro isoza (adapted by Ganzaa).
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Mu kiganiro, ni akahe kamenyetso kerekana ko undi muntu atangiye kuvuga?
