Uburinganire n'Ubwuzuzanye mu Muryango
Senior 1 · Kinyarwanda
Uburinganire n'Ubwuzuzanye mu Muryango
Lesson 2 of 3
25 min
Umuryango ntugizwe n'ababyeyi n'abana gusa: harimo ba sogokuru na ba nyogokuru, abavandimwe, ba nyirarume na ba nyirasenge, ndetse n'abandi bafitanye isano. Imibanire myiza hagati yabo ishingiye ku rukundo, ku kubahana no ku kubabarirana.
Uyu munsi urasoma inkuru y'umwana witwa Gasore watumwe na nyirakuru mu bukwe bwa mushiki we. Mu nzira ahura n'ibibazo byinshi. Uzibaze uti: ni iki gikomeye kurusha ibindi mu mibanire y'abavandimwe? Nyuma yaho, uziga gutandukanya amagambo ahinduka n'amagambo adahinduka.
Inkuru ya Nina Orange, yashyizwe mu Kinyarwanda na Patrick Munyurangabo, ikaba yaratangajwe na African Storybook. Ganzaa yakosoye imyandikire kandi igabanya amasubiramo amwe.
Umunsi umwe, nyirakuru wa Gasore yaramuhamagaye, aramubwira ati: «Gasore, shyira ababyeyi bawe iri gi. Barashaka kurikoramo gato nini y'ubukwe bwa mushiki wawe.»
Mu nzira, Gasore ahura n'abahungu babiri basoromaga imbuto. Umwe muri bo amushikuza rya gi, aritera ku giti, rirameneka.
Gasore aratabaza ati: «Mukoze iki? Iri gi ryari iryo gukora gato y'ubukwe bwa mushiki wange. Mushiki wange aravuga iki nabuze gato y'ubukwe bwe?»
Abahungu basaba Gasore imbabazi. Umwe aramubwira ati: «Nta cyo twagufasha kuri gato, ariko akira aka gakoni, uzagahe mushiki wawe ho impano.»
Gasore akomeza urugendo. Ahura n'abagabo babiri bubakaga inzu. Umwe aramubaza ati: «Dushobora gukoresha aka gakoni kawe?» Nyamara agakoni ntikari gakomeye bihagije ku buryo kakubakishwa. Kahise kavunika.
Gasore atera hejuru ati: «Mukoze iki? Aka gakoni kari impano ya mushiki wange. Abasoromaga imbuto bari bakampaye kuko bamennye igi ryo gukora gato. Iyo gato yari iy'ubukwe bwa mushiki wange. None nta gi, nta gato, nta mpano. Mushiki wange aravuga iki?»
Abubatsi basaba imbabazi. Umwe aravuga ati: «Nta cyo twakumarira kuri gato, ariko akira ubu bwatsi bwo gusakaza, ubushyire mushiki wawe.» Nuko Gasore akomeza urugendo.
Mu nzira, ahura n'umworozi ari kumwe n'inka ye. Inka ibonye bwa bwatsi iravuga iti: «Ubu bwatsi buraryoshye! Reka mbusomeho.» Iraburya, iburangiza.
Gasore atera hejuru, yibaza ibyo bamukoreye. Ubwo bwatsi bwari impano ya mushiki we. Abubatsi bari babumuhaye kuko bamuvuniye agakoni. Abasoromyi b'imbuto bari bakamuhaye kuko bamumeneye igi ryo gukora gato. Kandi iyo gato yari iy'ubukwe bwa mushiki we. None nta gi, nta gato, nta mpano!
Inka isaba imbabazi kubera ubusambo bwayo. Umworozi yemera ko Gasore ajyana iyo nka, ikaba impano ya mushiki we. Gasore arayishorera, arakomeza.
Nyamara igihe k'ifunguro rya nimugoroba kigeze, inka iramucika, isubira kwa shebuja. Gasore ayishakisha, atakarira mu nzira. Ageze mu bukwe bwa mushiki we yakererewe cyane: abashyitsi bari barimo kurya.
Gasore atera hejuru ati: «Ubu se ndakora iki? Inka yancitse yari impano isimbura ubwatsi abubatsi bampaye. Abubatsi bampaye ubwatsi kuko bavunnye agakoni abasoromyi b'imbuto bampaye. Abasoromyi b'imbuto bampaye agakoni kuko bamennye igi ryo gukora gato. Gato yari iy'ubukwe bwawe. None ubu nta gi, nta gato, nta n'impano!»
Mushiki wa Gasore aramwenyura, aramubwira ati: «Gasore muvandimwe, impano si zo zinshishikaje, ndetse na gato si yo ikomeye. Ikinshimishije ni uko turi kumwe. Ngaho rero, ambara imyenda yawe myiza, uze twizihize uyu munsi.»
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| gushyira (umuntu ikintu) | kumujyanira ikintu no kukimushyikiriza |
| gato | umugati uryohereye bakora mu ifu, amagi n'isukari, bakunze kurya mu birori |
| gushikuza | kwambura umuntu ikintu ku ngufu kandi vuba |
| gutera hejuru | kuvuga cyane ugaragaza akababaro cyangwa gutungurwa |
| gusakaza | gusasa ubwatsi ku gisenge k'inzu kugira ngo itava |
| ubusambo | kurarikira ibiryo, ukarya n'ibitari ibyawe |
| gushorera | kujyana itungo urikurikiye cyangwa urikuruye |
| shebuja | nyiri itungo, cyangwa umukoresha w'umuntu |
| gutakara | kuyoba, kubura inzira |
| kwizihiza | kwishimira umunsi mukuru mu birori |
Nyirakuru wa Gasore yamutumye iki, kandi kigamije iki?
Igisubizo: Yamuhaye igi ngo arishyire ababyeyi be, barikoremo gato y'ubukwe bwa mushiki we.
Vuga, uko bakurikirana, abo Gasore yahuye na bo mu nzira.
Igisubizo: Abahungu babiri basoromaga imbuto, abagabo babiri bubakaga inzu, n'umworozi ari kumwe n'inka ye.
Ni iki buri wese wangije impano ya Gasore yakoze nyuma?
Igisubizo: Yamusabye imbabazi, maze amuha indi mpano isimbura iyo yangije.
Mushiki wa Gasore yakiriye ate umuvandimwe we wari uje nta mpano?
Igisubizo: Yaramwenyuye, amubwira ko impano na gato atari byo bikomeye, ko icyamushimishije ari uko bari kumwe, maze amusaba kuza bakizihiza umunsi.
Iyi nkuru yigisha iki ku mibanire y'abagize umuryango?
Igisubizo: Urukundo n'ubumwe by'abavandimwe biruta ibintu. Abagize umuryango bagomba kwakirana no kumvikana, aho kurebera ku mpano.
Abantu Gasore yahuye na bo bagaragaje iyihe mico myiza nubwo bari bamuhemukiye?
Igisubizo: Bemeye amakosa yabo, basaba imbabazi, kandi bagerageza gusana ibyo bangije.
Soma izi nteruro zombi: «Umwana mwiza araririmba cyane.» na «Abana beza bararirimba cyane.» Iyo tuvuye ku mwana umwe tukajya ku bana benshi, amagambo amwe arahinduka (umwana → abana, mwiza → beza, araririmba → bararirimba), naho ijambo cyane rigasigara uko ryari rimeze. Ni cyo gituma amagambo y'Ikinyarwanda agabanywamo amoko abiri manini.
Amagambo ahinduka ni amagambo ahindura imiterere yayo bitewe n'ubumwe n'ubwinshi, n'inteko y'izina ajyanye na ryo, cyangwa n'igihe. Ni amoko ane:
| Ubwoko | Uko rihinduka | Urugero |
|---|---|---|
| Izina | rihinduka mu bumwe n'ubwinshi | umuvandimwe → abavandimwe; igi → amagi |
| Ikinyazina | gikurikiza inteko y'izina gisimbura cyangwa giherekeza | uyu mwana → aba bana; iri gi → aya magi |
| Ntera | ikurikiza izina isobanura | umwana muto → abana bato; igiti kinini → ibiti binini |
| Inshinga | ihinduka bitewe n'ukora igikorwa, ubwinshi n'igihe | aragenda, baragenda, yagiye, azagenda |
Menya: amazina amwe, nka inka, ntahindura imyandikire mu bwinshi, ariko amagambo ajyana na yo arahinduka: inka imwe irakamwa, inka nyinshi zirakamwa. Izina «inka» riracyari ijambo rihinduka.
Amagambo adahinduka ni amagambo agumana imiterere imwe aho yakoreshwa hose, uko inteko n'ubwinshi byaba bimeze kose.
| Ubwoko | Icyo rikora | Urugero |
|---|---|---|
| Umugereka | usobanura uko igikorwa gikorwa, igihe cyangwa aho gikorerwa | cyane, vuba, buhoro, neza, ejo, kare |
| Icyungo | gihuza amagambo cyangwa interuro | na, kandi, ariko, cyangwa, kuko, nyamara |
| Amarangamutima | agaragaza ibyiyumvo (gutungurwa, ububabare, ibyishimo) | Yooo! Ayi! Mbega! |
Interuro: «Abahungu bato bavunnye agakoni, ariko inka yariye ibyatsi byose vuba.»
Intambwe ya 1: shyira interuro mu bumwe (cyangwa uhindure inteko) urebe amagambo ahinduka: Umuhungu muto yavunnye udukoni, ariko inka zariye icyatsi cyose vuba.
Intambwe ya 2: garagaza ubwoko bwa buri jambo.
| Ijambo | Ubwoko | Rirahinduka? |
|---|---|---|
| Abahungu | izina | Yego (umuhungu) |
| bato | ntera | Yego (muto) |
| bavunnye | inshinga | Yego (yavunnye) |
| agakoni | izina | Yego (udukoni) |
| ariko | icyungo | Oya |
| inka | izina | Yego (inka zariye: isanisha rirahinduka) |
| yariye | inshinga | Yego (zariye) |
| ibyatsi | izina | Yego (icyatsi) |
| byose | ikinyazina | Yego (cyose) |
| vuba | umugereka | Oya |
Umwanzuro: muri iyi nteruro, amagambo adahinduka ni abiri gusa: ariko (icyungo) na vuba (umugereka).
Tip
Uko wabyibuka: shyira ijambo mu bwinshi cyangwa uhindure izina rijyana na ryo. Niba rihindutse (mwiza → beza, iri → aya), ni ijambo rihinduka. Niba rigumye uko ryari (cyane, kandi, ariko, vuba), ni ijambo ridahinduka.
Ahinduka ni ane: izina, ikinyazina, ntera, inshinga. Adahinduka twize ni atatu: umugereka, icyungo, amarangamutima.
Andika igika k'interuro esheshatu kugeza ku munani kivuga ku mibanire myiza mu muryango wawe: uko mufashanya, uko mubabarirana, cyangwa umunsi mukuru mwizihije mwese. Koresha nibura amagambo abiri yo mu nyunguramagambo, hanyuma ushyire umurongo munsi y'amagambo adahinduka ukoresheje.
Urugero (amagambo adahinduka yanditse mu nyuguti zijimye):
Mu biruhuko bya Noheli, mubyara wange yaje kudusura. Twamwakiriye neza, kandi mama ategura ifunguro ryiza. Nijoro twicaye iruhande rwa nyogokuru, atubwira inkuru z'iwabo, maze turaseka cyane. Mukuru wange yari yarambabaje mbere yaho, ariko uwo munsi yansabye imbabazi, ndamubabarira. Mbega umunsi mwiza! Nize ko, nk'uko mushiki wa Gasore yabivuze, ikintu gikomeye ari uko abavandimwe bari kumwe.
Tandukanya amagambo ahinduka n'amagambo adahinduka muri iyi nteruro: «Mushiki we yamwakiriye neza kandi aramwenyura.»
Igisubizo: Ahinduka: mushiki (izina), we (ikinyazina), yamwakiriye (inshinga), aramwenyura (inshinga). Adahinduka: neza (umugereka), kandi (icyungo).
Shyira mu bwinshi: «Umuhungu muto yagiye vuba cyane.» Ni ayahe magambo atahindutse?
Igisubizo: «Abahungu bato bagiye vuba cyane.» Amagambo atahindutse ni «vuba» na «cyane», kuko ari imigereka.
Ni ubuhe bwoko bw'ijambo «ariko», n'ubw'ijambo «Yooo!»?
Igisubizo: «Ariko» ni icyungo; «Yooo!» ni amarangamutima. Byombi ni amagambo adahinduka.
Kuki mushiki wa Gasore atababajwe no kubura impano na gato?
Igisubizo: Kuko yahaga agaciro umuvandimwe we kurusha ibintu: icyamushimishije ni uko bari kumwe ku munsi we w'ubukwe.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: Gasore na mushiki we, wanditswe na Nina Orange, uhindurwa mu Kinyarwanda na Patrick Munyurangabo, ushushanywa na Wiehan de Jager. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2014), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yawutunganyije: yakosoye imyandikire, igabanya amasubiramo amwe, kandi ihindura interuro nke kugira ngo inkuru yumvikane neza.
Inyigisho z'amagambo ahinduka n'adahinduka, urugero rw'igika, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
