Uburinganire n'Ubwuzuzanye mu Muryango
Senior 1 · Kinyarwanda
Uburinganire n'Ubwuzuzanye mu Muryango
Lesson 3 of 3
25 min
Hari abantu bafata ikemezo cyo gukora ibyo abandi bavuga ko «batabishobora» kubera ko ari abagore cyangwa abagabo, maze bakabikora neza cyane. Abo bantu baba intangarugero: abandi babigiraho, bagatinyuka gukurikira inzozi zabo.
Muri iri somo urasoma umwandiko ku bashyitsi babiri basuye ishuri ryabo rya kera. Hanyuma uziga gutandukanya izina bwite n'izina rusange, n'uko buri rimwe ryandikwa.
Byanditswe na Ganzaa. Abantu bavugwa muri uyu mwandiko ni abo mu nkuru, si abantu bazwi.
Ku itariki ya 8 Werurwe, ku Munsi Mpuzamahanga w'Abagore, urwunge rw'amashuri rumwe rwo mu Murenge wa Rukomo, mu Karere ka Nyagatare, rwatumiye abashyitsi babiri kuganiriza abanyeshuri. Bombi bari barize muri icyo kigo, kandi bombi babaye intangarugero mu kurwanya imyumvire ivuga ko imirimo imwe ari iy'abagabo, indi ikaba iy'abagore.
Umushyitsi wa mbere yari Uwamahoro Solange, injeniyeri w'amashanyarazi ukorera i Kigali. Yabwiye abanyeshuri ati: «Nkiri muto, nakundaga gusana radiyo za data. Abaturanyi bambwiraga ko ibyo ari iby'abahungu, ariko mama n'umwarimu wange w'imibare barantinyuye. Uyu munsi nyobora itsinda ry'abakozi cumi na babiri bageza amashanyarazi mu midugudu yo mu Ntara y'Iburasirazuba.» Yashishikarije abakobwa gukunda imibare n'ubumenyi, abasaba kutemera ko hagira ubabwira ko hari umwuga batashobora.
Umushyitsi wa kabiri yari Nsengiyumva Jean Bosco, umuforomo ku Bitaro bya Nyagatare, ukora mu gice kita ku babyeyi n'impinja. Abanyeshuri bamwe baramusetse bamubonye yinjira yambaye umwambaro w'abaforomo. Yabasubije atuje ati: «Kwita ku murwayi si umurimo w'abagore gusa. Iyo umubyeyi yabyaye neza, n'umwana akavuka ari muzima, ni byo byishimo byange. Kandi iwacu, nge n'umugore wange twita ku bana bacu twembi.» Yabasabye kubaha umurimo wose ukozwe neza, uko uwawukoze yaba ari kose.
Umuyobozi w'ikigo, Madamu Mukarugwiza, yasoje ashimira abashyitsi. Yibukije abanyeshuri ko Itegeko Nshinga rya Repubulika y'u Rwanda riha abagore n'abagabo uburenganzira bungana, kandi ko amashuri yakira abakobwa n'abahungu mu mashami yose. Yaravuze ati: «Intangarugero si umuntu uzwi cyane gusa. Ni umuntu wese ukora neza ibyo akora, akabera abandi urugero rwiza. Namwe muzabe intangarugero iwanyu mu rugo, ku ishuri no mu mudugudu.»
Nyuma y'ibiganiro, Mutoni, umunyeshuri wo mu mwaka wa mbere, yanditse mu ikayi ye ati: «Uyu munsi nize ko nta mwuga ugenewe abahungu cyangwa abakobwa gusa. Nzaba umupilote w'indege.» Iruhande rwe, Habimana yanditse ati: «Nge nzaba umutetsi w'umwuga, kandi nzatekera abantu bo mu bihugu byinshi.»
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| intangarugero | umuntu ukora neza, abandi bakamwigiraho |
| gutumira | gusaba umuntu kuza mu birori, mu nama cyangwa mu biganiro |
| imyumvire | uko umuntu cyangwa abantu babona ibintu, uko babitekerezaho |
| injeniyeri | umuntu wize ubuhanga bwo gukora, kubaka cyangwa gusana imashini, imihanda, amashanyarazi n'ibindi |
| gutinyura | gutera umuntu umwete, kumuha imbaraga zo gukora ibyo yatinyaga |
| umuforomo | umukozi wo kwa muganga wita ku barwayi, akabaha imiti n'inama |
| impinja | abana bakivuka |
| umwambaro | imyenda yambarwa n'abakora umwuga umwe cyangwa abo mu kigo kimwe |
| Itegeko Nshinga | itegeko risumba ayandi yose mu gihugu |
Abashyitsi basuye ikigo ku wuhe munsi, kandi kuki bahisemo abo bashyitsi?
Igisubizo: Ku itariki ya 8 Werurwe, Umunsi Mpuzamahanga w'Abagore. Bari barize muri icyo kigo, kandi bombi babaye intangarugero mu kurwanya imyumvire ivuga ko imirimo imwe ari iy'abagabo, indi ikaba iy'abagore.
Ni ba nde batinyuye Uwamahoro akiri muto?
Igisubizo: Nyina n'umwarimu we w'imibare.
Kuki abanyeshuri bamwe basetse Nsengiyumva? Yabasubije ate?
Igisubizo: Bamusetse kubera ko ari umugabo wambaye umwambaro w'abaforomo, bibwira ko ari umwuga w'abagore. Yabasubije atuje ko kwita ku barwayi atari umurimo w'abagore gusa.
Umuyobozi w'ikigo yasobanuye ate intangarugero?
Igisubizo: Ni umuntu wese ukora neza ibyo akora, akabera abandi urugero rwiza, si umuntu uzwi cyane gusa.
Ni iyihe myumvire itari yo abashyitsi bombi barwanyije? Tanga urugero ruvuye mu mwandiko.
Igisubizo: Imyumvire ivuga ko imyuga imwe ari iy'abagabo gusa, indi ikaba iy'abagore gusa. Urugero: Uwamahoro ni injeniyeri w'amashanyarazi; Nsengiyumva ni umuforomo wita ku babyeyi n'impinja.
Ibyo Mutoni na Habimana banditse byerekana iki ku ngaruka z'ibiganiro by'abo bashyitsi?
Igisubizo: Byerekana ko intangarugero zatinyuye abanyeshuri: buri wese yahisemo umwuga akunda, atitaye ku kuba ari umukobwa cyangwa umuhungu.
Mu mwandiko harimo amazina nka Uwamahoro, Nyagatare, Werurwe, n'amazina nka umushyitsi, ikigo, umuforomo. Ayo matsinda yombi ni amazina, ariko ntabwo ari amwe.
Izina rusange ni izina ryitirirwa umuntu wese, ikintu cyose cyangwa ahantu hose ho mu bwoko bumwe. Urugero: umwana, umugezi, igihugu, umusozi, ikigo, umuforomo. Iyo uvuze «umugezi», ushobora kuba uvuga umugezi uwo ari wo wose.
Izina rusange rikunze kugira indomo, ari yo nyajwi iritangira (u-mwana, i-gihugu, a-mazi), kandi ryandikwa mu nyuguti nto, keretse iyo ritangiye interuro.
Izina bwite ni izina ryihariye ry'umuntu umwe, ahantu hamwe cyangwa ikintu kimwe kihariye. Urugero:
Izina bwite ryandikwa buri gihe ritangiwe n'inyuguti nkuru, aho ryaba riri hose mu nteruro.
Amazina y'ibihugu bimwe agira indomo. Iyo ndomo yandikwa mu nyuguti nto kandi itandukanye n'izina, naho izina rigatangirwa n'inyuguti nkuru: u Rwanda, u Burundi, u Bufaransa, u Buhinde. Urugero: «Repubulika y'u Rwanda», «Twasuye u Burundi». Andi mazina y'ibihugu nta ndomo agira: Kenya, Uganda.
Interuro: «Uwamahoro yakuriye i Nyagatare, none ubu ni injeniyeri ugeza amashanyarazi ku baturage.»
Intambwe ya 1: shaka amazina yose. Uwamahoro, Nyagatare, injeniyeri, amashanyarazi, abaturage. (Menya: «ku baturage» ni «abaturage» ryatakaje indomo kubera akajambo «ku» karibanziriza.)
Intambwe ya 2: baza niba ari umwe wihariye. «Uwamahoro» ni umuntu umwe wihariye; «Nyagatare» ni ahantu hamwe hihariye. Ni amazina bwite.
Intambwe ya 3: andi mazina. «Injeniyeri», «amashanyarazi» na «abaturage» bishobora kwitirirwa abantu cyangwa ibintu byinshi byo mu bwoko bumwe. Ni amazina rusange.
Intambwe ya 4: genzura imyandikire. Amazina bwite atangiwe n'inyuguti nkuru (U, N); amazina rusange ari mu nyuguti nto.
Tip
Uko wabyibuka: ibaze uti: «Iri zina rishobora kwitirirwa ibintu byinshi byo mu bwoko bumwe?» Niba ari yego (umugezi, umwana, ikigo), ni izina rusange. Niba rivuga umwe wihariye (Nyabarongo, Mutoni, Rukomo), ni izina bwite, kandi ritangirwa n'inyuguti nkuru.
Ku bihugu: indomo nto, izina rinini: u Rwanda.
Andika igika k'interuro esheshatu kugeza ku munani kivuga ku muntu ubona ko ari intangarugero mu buringanire n'ubwuzuzanye: mu muryango wawe, ku ishuri cyangwa mu mudugudu. Vuga uwo ari we, aho aba, icyo akora, n'icyo umwigiraho. Koresha nibura amazina bwite atatu n'amazina rusange atatu, hanyuma uyashyire ku ruhande mu mbonerahamwe y'inkingi ebyiri.
Urugero:
Intangarugero yange ni nyirasenge Mukandori, utuye i Rusizi. Ni umushoferi wa bisi ijya i Huye buri munsi. Kera abantu bibwiraga ko gutwara imodoka nini ari umurimo w'abagabo gusa, ariko we yarabyize, none atwara abagenzi neza kandi yubahiriza amategeko y'umuhanda. Mu kwezi kwa Nyakanga yahembwe nk'umushoferi mwiza w'ikigo akorera. Iwe, umugabo we na we arateka kandi akita ku bana. Muri bo nize ko umurimo ukorwa n'uwawize, atari uw'igitsina runaka.
Amazina bwite: Mukandori, Rusizi, Huye, Nyakanga. Amazina rusange: nyirasenge, umushoferi, bisi, abagenzi, umuhanda.
Tandukanya amazina bwite n'amazina rusange: «Mutoni yambutse uruzi rwa Nyabarongo agiye gusura nyirasenge i Muhanga.»
Igisubizo: Amazina bwite: Mutoni, Nyabarongo, Muhanga. Amazina rusange: uruzi, nyirasenge.
Kosora imyandikire y'iyi nteruro: «twasuye u rwanda na kenya mu kwezi kwa kanama.»
Igisubizo: «Twasuye u Rwanda na Kenya mu kwezi kwa Kanama.» Interuro itangirwa n'inyuguti nkuru; amazina bwite (Rwanda, Kenya, Kanama) na yo atangirwa n'inyuguti nkuru; indomo «u» iguma ari nto.
Andika amazina bwite abiri y'imigezi yo mu Rwanda, n'amazina rusange abiri ajyanye n'amazi.
Igisubizo: Urugero: Nyabarongo, Akanyaru; umugezi, ikiyaga (cyangwa isoko, iriba).
Uwamahoro yashishikarije abakobwa iki?
Igisubizo: Gukunda imibare n'ubumenyi, no kutemera ko hagira ubabwira ko hari umwuga batashobora.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Babaye intangarugero». Byanditswe na Ganzaa. Abantu n'ibiganiro bivugwamo ni iby'inkuru.
Inyigisho z'izina bwite n'izina rusange, urugero rw'igika, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
