Uburinganire n'Ubwuzuzanye mu Muryango
Senior 1 · Kinyarwanda
Uburinganire n'Ubwuzuzanye mu Muryango
Lesson 1 of 3
25 min
Mu ngo nyinshi hakunze kuvuka ibibazo nk'ibi: «Ni nde ukwiye guteka? Ni nde ukwiye kuvoma? Ni nde ufata ibyemezo?» Kera, abantu benshi bibwiraga ko imirimo imwe ari iy'abagabo gusa, indi ikaba iy'abagore gusa. Nyamara umuryango utera imbere iyo abawugize bose bafatanya, buri wese agakora ibyo ashoboye, kandi agaha agaciro uruhare rw'undi.
Ibyo bishingiye ku ndangagaciro ebyiri. Uburinganire ni ukuvuga ko umugore n'umugabo, umukobwa n'umuhungu, bafite agaciro, uburenganzira n'amahirwe bingana. Ubwuzuzanye ni ukuvuga ko abagize umuryango buzuzanya: ibyo umwe adashoboye, undi akabimufashamo.
Muri iri somo urasoma umwandiko ku nshingano z'abagize umuryango, hanyuma wige uko ikiganiro nyunguranabitekerezo gikorwa. Uzibaze uti: iwacu, imirimo igabanywa ite? Ese buri wese ahabwa agaciro?
Byanditswe na Ganzaa.
Mu Karere ka Huye hari umuryango wa Gatera na Mukamana. Bafite abana batatu: Iradukunda, umukobwa wiga mu mwaka wa kabiri w'amashuri yisumbuye; Ishimwe, umuhungu wiga mu mwaka wa gatanu w'amashuri abanza; na Keza, umwana muto ukiri mu irerero. Muri urwo rugo, buri wese azi inshingano ze, kandi nta murimo witwa «uw'abagabo» cyangwa «uw'abagore».
Buri ku cyumweru nimugoroba, umuryango wose uricara mu ruganiriro, ukagabana imirimo y'icyumweru gikurikiyeho. Umunsi umwe, Ishimwe yarabajije ati: «Papa, kuki ku wa Gatandatu ari wowe uteka, kandi abaturanyi bavuga ko guteka ari iby'abagore?» Gatera aramwenyura, aramusubiza ati: «Mwana wange, inda y'umugabo n'iy'umugore zose zirasonza. Utazi guteka, umunsi abamutekera badahari, arara ashonje.» Bose baraseka, ariko Ishimwe yumva isomo.
Mukamana ni umuhinzi w'umwuga: ahinga ibigori n'ibishyimbo, kandi ni we uyobora koperative y'abahinzi bo mu kagari kabo. Gatera ni umwarimu. Iyo avuye ku kazi, afasha abana gusubiramo amasomo, akita ku nka, kandi ku wa Gatandatu ni we uteka. Iradukunda avoma amazi, akanasana intebe cyangwa urugi iyo byangiritse, kuko yize gukoresha inyundo n'imisumari. Ishimwe akoza ibikoresho byo mu gikoni, agakubura imbuga, kandi akaha amatungo ubwatsi. Na Keza muto afite inshingano ze: gutondeka inkweto ku muryango no kubika ibikinisho bye.
Inshingano zo mu rugo si imirimo y'amaboko gusa. Ababyeyi bafite inshingano yo kurera abana, kubarinda, kubishyurira amafaranga y'ishuri no kubatoza indangagaciro. Abana na bo bafite inshingano yo kubaha ababyeyi, kwiga bashyizeho umwete, no gukora imirimo ijyanye n'imyaka yabo. Ibyemezo bikomeye, nko kugurisha itungo cyangwa kuvugurura inzu, Gatera na Mukamana babifata nyuma yo kubiganiraho, kandi rimwe na rimwe bakabaza n'abana babo icyo babitekerezaho.
Umunsi umwe, umuturanyi wabo Kanyarwanda yaje kubasura, asanga Gatera ahetse Keza mu mugongo, naho Mukamana ari mu nama ya koperative. Aratangara ati: «Ese koko umugabo arera umwana?» Gatera aramusubiza atuje ati: «Umwana ni uwacu twembi. Iyo tugabanye imirimo, nta n'umwe unanirwa, kandi urugo rwacu rurushaho gutera imbere.» Kanyarwanda yatashye yibaza byinshi. Nyuma y'ukwezi, na we yatangiye kuvoma no gufasha umugore we mu murima.
Uyu muryango ugaragaza ko uburinganire n'ubwuzuzanye bidasenya umuco, ahubwo biwubaka. Iyo buri wese ahawe agaciro kandi agahabwa umwanya wo gukoresha impano ze, urugo ruba urw'amahoro n'iterambere. Koko, «Abishyize hamwe nta kibananira».
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| inshingano | ibyo umuntu agomba gukora kubera umwanya afite (nk'umubyeyi, umwana cyangwa umunyeshuri) |
| uburinganire | kuba umugore n'umugabo, umukobwa n'umuhungu, bafite agaciro, uburenganzira n'amahirwe bingana |
| ubwuzuzanye | kuba abantu buzuzanya: ibyo umwe adashoboye, undi akabimufashamo |
| uruganiriro | icyumba cyo mu nzu abagize umuryango bicaramo baganira, cyangwa bakiriramo abashyitsi |
| irerero | ahantu abana bato bataratangira amashuri abanza bitabwaho kandi bagatozwa |
| koperative | ishyirahamwe ry'abantu bishyize hamwe kugira ngo bakore umurimo umwe kandi basangire inyungu |
| guheka | gutwara umwana mu mugongo |
| umwete | umuhati, ubushake bwo gukora cyane |
| kuvugurura | gusana inzu cyangwa ikindi kintu kugira ngo kimere neza kurushaho |
Umuryango wa Gatera ugizwe n'abantu bangahe? Bavuge.
Igisubizo: Abantu batanu: Gatera, Mukamana, Iradukunda, Ishimwe na Keza.
Mukamana akora uwuhe murimo, kandi ni uwuhe mwanya afite muri koperative?
Igisubizo: Ni umuhinzi w'umwuga, kandi ni we uyobora koperative y'abahinzi bo mu kagari kabo.
Vuga inshingano ebyiri z'ababyeyi n'ebyiri z'abana zivugwa mu mwandiko.
Igisubizo: Ababyeyi: kurera abana, kubarinda, kubishyurira amafaranga y'ishuri, kubatoza indangagaciro. Abana: kubaha ababyeyi, kwiga bashyizeho umwete, gukora imirimo ijyanye n'imyaka yabo.
Ni iki cyatangaje Kanyarwanda?
Igisubizo: Yasanze Gatera ahetse umwana, mu gihe Mukamana yari mu nama. Yibwiraga ko kurera umwana ari iby'abagore gusa.
Igisubizo Gatera yahaye Ishimwe ku byerekeye guteka kigisha iki?
Igisubizo: Ubumenyi bwo mu rugo, nko guteka, ni ingenzi kuri buri wese, yaba umukobwa cyangwa umuhungu, kuko bumufasha kwibeshaho.
Ni iki kigaragaza ko Kanyarwanda yigiye ku muryango wa Gatera? Ibyo byerekana iki?
Igisubizo: Yatangiye kuvoma no gufasha umugore we mu murima. Byerekana ko urugero rwiza rushobora guhindura imyumvire y'abandi.
Ikiganiro nyunguranabitekerezo ni ikiganiro abantu benshi bagirana ku nsanganyamatsiko imwe, buri wese agatanga igitekerezo ke kandi akumva iby'abandi, kugira ngo bagere ku bwumvikane cyangwa ku myanzuro ifitiye bose akamaro. Ijambo ubwaryo ribivuga: ni «ukungurana ibitekerezo», buri wese agatanga, kandi buri wese akunguka.
Iki kiganiro si impaka: nta ruhande rutsinda urundi. Intego ni ugusangira ubumenyi, gusobanukirwa ikibazo no gushakira hamwe umuti wacyo.
Vuga mu ijwi ryumvikana kandi rituje. Tega amatwi uvuga. Ntuseke kandi ntusuzugure igitekerezo cy'undi. Niba utemeranya na we, vuga uti: «Ndumva igitekerezo cyawe, ariko nge mbona...», aho kuvuga uti: «Ibyo uvuga nta shingiro bifite.»
Umuyobozi (Uwase): Mwiriwe neza. Insanganyamatsiko yacu ni: «Uko imirimo yo mu rugo yagabanywa neza.» Ushaka ijambo azamure ukuboko. Mugisha, fata ijambo.
Mugisha: Nge mbona imirimo ikwiye kugabanywa hakurikijwe imyaka n'imbaraga bya buri wese, aho gukurikiza ko ari umuhungu cyangwa umukobwa. Urugero, umwana w'imyaka itandatu ntiyashobora kwikorera ijerekani y'amazi ya litiro makumyabiri.
Keza: Nemeranya na Mugisha, kandi nakongeraho ko buri wese akwiye kwiga imirimo yose, kuko umunsi umwe azagira urugo rwe.
Umuyobozi: Murakoze mwembi. Mutoni, wowe ubibona ute?
Mutoni: Ndumva ibitekerezo byanyu, ariko nge nongeraho ko imirimo igomba no kutabuza abana igihe cyo kwiga.
Umuyobozi: Ni byiza. Umwanditsi, twibutse ibitekerezo by'ingenzi tumaze kuvuga.
Reba uko umuyobozi atanga ijambo, uko Keza ahera ku gitekerezo cya Mugisha akacyongeraho ikindi, n'uko Mutoni atanga igitekerezo gishya atanenze abandi. Ni ko ikiganiro nyunguranabitekerezo kigenda.
Tip
Uko wabyibuka: ikiganiro nyunguranabitekerezo ni «twese hamwe dushaka igisubizo»: nta watsinze, nta watsinzwe.
Intambwe zacyo ni enye: kwitegura, gutangiza, kungurana ibitekerezo, gusoza. Umuyobozi atanga ijambo; umwanditsi yandika.
Mu matsinda y'abanyeshuri batanu cyangwa batandatu, mukore ikiganiro nyunguranabitekerezo k'iminota icumi ku nsanganyamatsiko: «Uko abagize umuryango bagabana imirimo yo mu rugo mu buryo buboneye.»
Urugero rw'imyanzuro y'itsinda:
1. Imirimo igabanywa hakurikijwe imyaka, imbaraga n'igihe buri wese afite, aho gukurikiza ko ari umukobwa cyangwa umuhungu.
2. Buri mwana, umukobwa n'umuhungu, yiga imirimo yose yo mu rugo.
3. Umuryango ugira igihe cyo kuganira ku bibazo byawo, buri wese agahabwa ijambo.
Mu kiganiro nyunguranabitekerezo, ni nde utanga ijambo? Ni nde wandika imyanzuro?
Igisubizo: Umuyobozi w'ikiganiro ni we utanga ijambo; umwanditsi ni we wandika ibitekerezo by'ingenzi n'imyanzuro.
Mutesi yaciye Gatete mu ijambo, amubwira ati: «Ibyo uvuga nta shingiro bifite!» Ni irihe kosa yakoze, kandi yari gukwiye kuvuga iki?
Igisubizo: Yamuciye mu ijambo kandi asuzugura igitekerezo ke. Yari gukwiye gutegereza ko arangiza, agasaba ijambo, maze akavuga ati: «Ndumva igitekerezo cyawe, ariko nge mbona...»
Sobanura amagambo «uburinganire» n'«ubwuzuzanye», utange urugero rwa buri rimwe ruvuye mu mwandiko.
Igisubizo: Uburinganire: agaciro n'amahirwe bingana (Iradukunda yiga gusana intebe, Ishimwe akoza ibikoresho byo mu gikoni). Ubwuzuzanye: kuzuzanya (Gatera yita ku mwana igihe Mukamana ari mu nama ya koperative).
Shyira ku murongo intambwe z'ikiganiro nyunguranabitekerezo: gusoza, kwitegura, kungurana ibitekerezo, gutangiza.
Igisubizo: Kwitegura, gutangiza, kungurana ibitekerezo, gusoza.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Inshingano z'abagize umuryango». Byanditswe na Ganzaa.
Inyigisho z'ikiganiro nyunguranabitekerezo, urugero rw'ikiganiro, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
