Umuco Nyarwanda
Senior 3 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 1 of 4
25 min
Iyo urebye umuhanga aboha agaseke, abumba inkono cyangwa acura isuka, ugira ngo ni ibintu byoroshye. Nyamara iyo ubigerageje, ni bwo ubona igihe, ubwitonzi n'ubumenyi bisaba. Umuco nyarwanda ntugizwe gusa n'imbyino n'imihango: ugizwe kandi n'ubwo bumenyi bw'amaboko, bwagiye buhererekanywa kuva ku gisekuru kimwe kugera ku kindi.
Urasoma inkuru y'umukobwa wo mu mujyi wiga kuboha agaseke kwa nyirakuru. Nyuma yaho uzasesengura insigamigani isoza iyo nkuru: imvugo ikomoka ku nkuru y'ibyabaye, ikaba ikoreshwa na n'ubu.
Inkuru ngufi yanditswe na Ganzaa. Abantu bayivugwamo ni abo gutekerezwa.
(1) Mu biruhuko by'igihembwe cya mbere, Kaneza yagiye gusura nyirakuru, Nyiramana, utuye mu cyaro. Kaneza yigaga mu mwaka wa gatatu w'amashuri yisumbuye i Kigali. Yari umuhanga mu ishuri, ariko yari atarigeze akora umurimo w'amaboko n'umwe.
(2) Ku munsi wa kabiri, Kaneza yasanze nyirakuru yicaye ku musambi imbere y'inzu, aboha agaseke. Intoki ze zagendaga vuba vuba, zizinga ibyatsi byumye, zikabihambiriza akagozi k'ibara ry'umukara. Kaneza aramwitegereza, araseka, maze aravuga ati: «Nyogokuru, ibi ni ibintu byoroshye! Umuntu yabirangiza mu isaha imwe.»
(3) Nyirakuru aramwenyura, ntiyagira icyo amusubiza. Amuhereza ibyatsi n'urushinge, aramubwira ati: «Ngaho tangira, mwuzukuru wanjye. Ndashaka kubona agaseke kawe mbere y'uko izuba rirenga.»
(4) Kaneza yicara iruhande rwa nyirakuru, atangira yishimye. Ariko nyuma y'iminota mike, ibyatsi bitangira kumunanira: bimwe bikavunika, ibindi bikamucika, maze uruziga yari atangiye rugahengama. Urushinge rwamutobye urutoki inshuro ebyiri. Izuba ryarenze afite akantu gato kadasa n'agaseke.
(5) Bukeye, Kaneza abaza nyirakuru ati: «Nyogokuru, wize he kuboha neza utyo?» Nyirakuru aramusubiza ati: «Nabyigishijwe na mama nkiri muto kukuruta. Agaseke ka mbere naboshye kantwaye ibyumweru bitatu, kandi mama yagasambuye inshuro ebyiri ngo nongere ntangire. Ubuhanga ntiwabubona ku munsi umwe, mwana wanjye: buva ku kwihangana no kwitoza.»
(6) Nyirakuru amusobanurira ko kera agaseke kari gafite agaciro gakomeye mu muryango nyarwanda. Bagashyiragamo ibintu by'agaciro, bakagatwara bagiye gusura, kandi bakagaha inshuti cyangwa abageni nk'impano. «Iyo uhaye umuntu agaseke uboshye, uba umuhaye igihe cyawe n'umutima wawe,» ni ko yabivuze.
(7) Kaneza amara icyumweru cyose yiga. Buri gitondo yicaraga iruhande rwa nyirakuru, akaboha buhoro buhoro, agasambura ahapfuye, agasubiramo. Ku munsi wa munani, arangiza agaseke gato gafite umupfundikizo n'imirongo y'umukara. Ntikari keza nk'utwo nyirakuru aboha, ariko kari kuzuye kandi gakomeye.
(8) Nyirakuru agashyiramo ibishyimbo bishya, maze abwira Kaneza ati: «Ngaho kajyane kwa Mukandoli. Igihe nari ndwaye, ni we wampingiraga umurima.» Kaneza ajyana agaseke. Mukandoli arishima cyane; na we agashyiramo amagi, akagasubiza Kaneza. Kaneza agarutse, nyirakuru araseka ati: «Urabona? Akebo kajya iwa Mugarura.»
(9) Kaneza ntiyari yarigeze yumva uwo mugani. Nimugoroba, iruhande rw'iziko, nyirakuru amubwira inkomoko yawo. Kaneza asubira i Kigali azi ibintu bibiri: umurimo w'amaboko ntiwagira ngo uroroshye utarawukora, kandi ineza umuntu agira amaherezo iramugarukira.
| Ijambo | Icyo risobanura mu mwandiko |
|---|---|
| kuboha | gukora agaseke, igiseke cyangwa umusambi, uzinga ibyatsi cyangwa imigozi ukabihuza |
| umusambi | ikirago kiboshye neza, bicaraho cyangwa baryamaho |
| gusambura | gusenya ikintu cyari kiboshye cyangwa cyubatswe, kugira ngo ugisubiremo |
| umupfundikizo | igice gipfundikira agaseke, inkono cyangwa ikindi kintu |
| kwihangana | gukomeza gukora ikintu kigoye udacitse intege |
| iziko | ahantu bacana umuriro bateka |
| inkomoko | aho ikintu cyakomotse, intangiriro yacyo |
| ubukorikori | imirimo y'amaboko ikorwa n'abahanga: ububoshyi, ububumbyi, ubucuzi n'indi |
1. Kaneza yari muntu ki, kandi ni iki yari atarigeze akora? (igika cya 1)
2. Ni iki Kaneza yavuze abonye nyirakuru aboha, kandi nyirakuru yamusubije ate?
3. Vuga ingorane ebyiri Kaneza yahuye na zo ku munsi wa mbere.
4. Agaseke ka mbere nyirakuru yaboshye kamutwaye igihe kingana iki?
5. Ukurikije igika cya 6, kera agaseke kakoreshwaga iki?
6. Kuki nyirakuru yohereje agaseke kwa Mukandoli?
7. Gusesengura: Kuki nyirakuru atasubije Kaneza ku munsi wa mbere, ahubwo akamuha ibyatsi? Ese ubona ari uburyo bwiza bwo kwigisha?
1. Yari umunyeshuri wo mu mwaka wa gatatu w'amashuri yisumbuye i Kigali, w'umuhanga mu ishuri; yari atarigeze akora umurimo w'amaboko.
2. Yavuze ko kuboha byoroshye, ko umuntu yabirangiza mu isaha imwe. Nyirakuru ntiyagira icyo avuga: yamuhaye ibyatsi n'urushinge ngo agerageze.
3. Ibyatsi bimwe byaravunikaga, ibindi bikamucika; uruziga rwarahengamye; urushinge rwamutobye urutoki.
4. Ibyumweru bitatu.
5. Kubikamo ibintu by'agaciro, kugatwara bagiye gusura, no kugaha inshuti cyangwa abageni nk'impano.
6. Kugira ngo amushimire ko yamuhingiye umurima igihe yari arwaye.
7. Igisubizo gishobora gutandukana. Urugero: yashakaga ko Kaneza yibonera ubwe ko umurimo ugoye. Ibyo umuntu yiboneye abyibuka kurusha ibyo abwiwe; ni uburyo bwiza kuko bwamwigishije kwicisha bugufi no kwihangana.
Mu mwandiko, nyirakuru ntiyabwiye Kaneza ati «ineza umuntu agira iramugarukira». Yakoresheje imvugo ngufi: «Akebo kajya iwa Mugarura.» Iyo mvugo ifite inkuru iri inyuma yayo, ivuga umuntu witwaga Mugarura. Iyo mvugo yitwa insigamigani.
Uyu mugani bawuca iyo babonye umuntu yituwe ineza yagiriye abandi. Wakomotse kuri Mugarura, umugabo uvugwa ko yari umukire kandi agira ubuntu bwinshi: yahaga abakene, agafasha abakoreraga, kandi agasangira n'abaturanyi. Inkuru ivuga ko yaje kuregwa ibwami, akamburwa ibyo yari atunze, agasigara ari umukene. Ni bwo abo yari yaragiriye neza bamwibutse: bakamuzanira ibyo kurya mu duseke no mu bitebo, kandi bakamuvugira ibwami. Ibyo bituma Mugarura asubirana ubukire. Kuva ubwo, iyo umuntu yituwe ineza yagize, baravuga bati: «Akebo kajya iwa Mugarura.»
Iyi nkuru, kimwe n'izindi nkuru za rubanda, ivugwa mu buryo bunyuranye; iyi ni incamake yanditswe na Ganzaa.
Definition
Insigamigani ni imvugo ngufi ikoreshwa nk'umugani, ikomoka ku nkuru y'ibyabaye ku muntu, ku nyamaswa cyangwa ahantu runaka. Iyo nkuru imaze kumenyekana, imvugo yayo ikoreshwa no ku bandi bahuye n'ibisa na byo.
Izina «insigamigani» rifitanye isano n'imvugo gusiga umugani: umuntu wakoze igikorwa abantu bibuka, bavuga ko «yasize umugani».
Inkomoko y'insigamigani ni inkuru isobanura aho iyo mvugo yaturutse. Urugero: «Akebo kajya iwa Mugarura» (insigamigani) ikomoka ku nkuru ya Mugarura (inkomoko yayo).
Dukurikije aho zikomoka, insigamigani zishobora gushyirwa mu matsinda atatu:
| Ubwoko | Aho ikomoka | Icyitonderwa |
|---|---|---|
| Insigamigani zishingiye ku mateka | inkuru z'abami, intwari n'ibyabaye mu mateka y'igihugu | zikunze kuvuga amazina y'abantu b'ibirangirire n'ahantu bizwi |
| Insigamigani zishingiye ku buzima busanzwe | ibyabaye ku bantu ba rubanda | urugero: «Akebo kajya iwa Mugarura» |
| Insigamigani zishingiye ku nyamaswa n'ibintu | inkuru zivuga inyamaswa cyangwa ibintu byitiriwe igikorwa runaka | akenshi zifitanye isano n'imigani miremire |
Ibitabo bitandukanye bishobora kuzishyira mu matsinda mu bundi buryo; icy'ingenzi ni ukumenya inkomoko ya buri nsigamigani n'isomo itanga.
Worked example
Gusesengura insigamigani, intambwe ku yindi
Insigamigani: «Akebo kajya iwa Mugarura.»
Worked example
Insigamigani cyangwa umugani mugufi?
Gereranya: (a) «Ifuni ibagara ubucuti ni akarenge.» (b) «Akebo kajya iwa Mugarura.»
Igisubizo: (a) ni umugani mugufi: utanga inama (gusurana bikomeza ubucuti), ariko nta nkuru y'umuntu runaka iwuri inyuma. (b) ni insigamigani: ifitanye isano n'inkuru ya Mugarura; utayizi ntiwamenya impamvu bavuga «iwa Mugarura».
Uko wabimenya: ibaze uti «Ese hari inkuru y'ibyabaye isobanura iyi mvugo?» Niba ihari, ni insigamigani.
Warning
Ntukitiranye insigamigani n'inkomoko yayo. Insigamigani ni imvugo ngufi («Akebo kajya iwa Mugarura»); inkomoko ni inkuru ndende iyisobanura. Mu kizamini, iyo usabwe «insigamigani», andika imvugo; iyo usabwe «inkomoko», bara inkuru.
Kandi ntugahimbe inkomoko utazi: iyo utazi inkuru y'insigamigani, yibaze ku mukuru uyizi cyangwa uyishake mu gitabo.
Practice
Imyitozo
Sobanura aya magambo yo mu mwandiko: (a) gusambura; (b) umupfundikizo; (c) kwihangana.
Ni nde wavuze «Akebo kajya iwa Mugarura» mu mwandiko, kandi ni iki cyari kimaze kuba?
Vuga uturango tubiri tw'insigamigani tugaragara muri «Akebo kajya iwa Mugarura».
Ni ayahe magambo akunze gutangira inkomoko y'insigamigani?
«Uwitonze akama ishashi.» Ese ni insigamigani cyangwa ni umugani mugufi? Sobanura.
Andika mu magambo yawe, mu nteruro esheshatu kugeza ku munani, inkomoko ya «Akebo kajya iwa Mugarura». Tangira uti «Uyu mugani bawuca iyo...».
Baza umukuru wo mu muryango wawe insigamigani imwe n'inkomoko yayo. Yandike, maze uvuge itsinda iherereyemo.
1. (a) gusenya ikintu cyari kiboshye kugira ngo ugisubiremo; (b) igice gipfundikira agaseke cyangwa inkono; (c) gukomeza gukora ikintu kigoye udacitse intege.
2. Nyirakuru wa Kaneza; Mukandoli yari amaze kwitura ineza bamugiriye, ashyira amagi mu gaseke bari bamuhaye.
3. Urugero: irimo izina bwite (Mugarura); ni interuro ngufi; ikoreshwa ku bandi bantu bahuye n'ibisa na byo; itanga isomo.
4. «Uyu mugani bawuca iyo...», agakurikirwa na «Wakomotse kuri...».
5. Ni umugani mugufi: utanga inama (uwihangana agera ku byo yifuza), ariko nta nkuru y'umuntu runaka iwuri inyuma.
6. Igisubizo ntangarugero: Uyu mugani bawuca iyo babonye umuntu yituwe ineza yagiriye abandi. Wakomotse kuri Mugarura, umugabo wari umukire kandi ugira ubuntu. Yafashaga abakene n'abamukoreraga. Nyuma yaje kuregwa ibwami, bamwambura ibye, arakena. Abo yari yaragiriye neza bamuzaniye ibiryo mu duseke no mu bitebo, kandi bamuvugira ibwami. Mugarura yongeye arakira. Ni bwo bavuga bati: «Akebo kajya iwa Mugarura.»
7. Ibisubizo biratandukana. Reba ko inkuru wanditse ifite igihe bawuca, inkomoko n'imvugo ubwayo.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko «Agaseke ka nyirakuru», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Insigamigani «Akebo kajya iwa Mugarura» ni umurage wa rubanda nyarwanda; incamake y'inkomoko yayo yanditswe na Ganzaa mu magambo yayo.
Ifoto: Rwanda baskets National University, Colleen Taugher, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.
