Umuco Nyarwanda
Senior 3 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 4 of 4
25 min
Fata inshinga imwe yo mu mwandiko «Agaseke ka nyirakuru»: baboha. Ifite igisobanuro kimwe, ariko gikomoka ku bice bine: abakora (ba-), igihe (nta kimenyetso), igikorwa (-boh-) n'umusozo (-a). Noneho fata ntibazababohera: ijambo rimwe rivuga abatazakora, igihe, abo bazakorera, igikorwa n'uwo bakigirira. Ibyo bice bito byubaka ijambo byitwa uturemajambo.
Mu mwaka wa kabiri wize ibihe by'inshinga no guhakana. Uyu munsi uriga gusesengura inshinga itondaguye, akaremajambo ku kandi, n'amategeko y'igenamajwi ahindura amajwi iyo uturemajambo duhuye.
Definition
Akaremajambo (ubwinshi: uturemajambo) ni igice gito cy'ijambo gifite icyo gisobanura cyangwa umumaro wacyo, kidashobora kugabanywamo ibindi bice bifite igisobanuro.
Inshinga itondaguye ni inshinga yahawe ugenga n'igihe: arahinga, twaboshye, bazaririmba. Itandukanye n'inshinga iri mu mbundo (guhinga, kuboha).
Inshinga isanzwe itondaguye igira uturemajambo tune tw'ibanze. Tugomba kubaho buri gihe; iyo kamwe katagaragara, gasimbuzwa ikimenyetso ø (ubusa).
| Akaremajambo | Icyo kagaragaza | Urugero muri «arahinga» |
|---|---|---|
| Indanganshinga (RSH) | ugenga: ukora igikorwa (njye, wowe, we, twe...) | a- |
| Indangagihe (Rgh) | igihe igikorwa kiberaho | -ra- |
| Umuzi (Z) | igisobanuro cy'ibanze cy'igikorwa | -hing- |
| Umusozo (Sz) | iherezo ry'inshinga: -a, -e cyangwa -ye | -a |
arahinga = a + ra + hing + a. akora = a + ø + kor + a (indangagihe ntigaragara).
Uturemajambo twungirije ntitugomba kubaho buri gihe: tuza iyo bikenewe, tukongera igisobanuro. Iyo tutagaragaye, ntidusimbuzwa ø.
| Akaremajambo | Aho kaba | Icyo gakora | Urugero |
|---|---|---|---|
| Akano (KN) | imbere y'indanganshinga | kaza mbere y'ibindi byose; urugero ni ni- mu gutegeka cyangwa gusaba benshi | ni-mu-ø-z-e (nimuze) |
| Impakanyi (MPN) | imbere y'indanganshinga (nti-, si-) cyangwa nyuma yayo (-ta-) | irahakana | nti-ba-za-gend-a; a-ta-ra-gend-a |
| Indangacyuzuzo (RU) | imbere y'umuzi | isimbura icyuzuzo (uwo cyangwa icyo igikorwa kigeraho) | ba-ra-mu-bon-a |
| Ingereka (GRK) | hagati y'umuzi n'umusozo | yongera igisobanuro gishya ku muzi | a-ra-hing-ir-a |
Indangacyuzuzo yitwa kandi inyibutsacyuzuzo. Umuzi wiyongereyeho ingereka ubyara intima: hing + ir → hingir-.
| Ingereka | Icyo yongeraho | Urugero |
|---|---|---|
| -ir- / -er- | gukorera undi, cyangwa ahantu | guhingira, kubohera |
| -an- | gukorana, magirirane | gukundana, gufashanya |
| -ish- / -esh- | gutuma undi akora | gukoresha, kubohesha |
| -w- | igikorwa gikorerwa (ikorerwa) | gukundwa, kubohwa |
Ingereka -ir- na -ish- zihinduka -er- na -esh- iyo umuzi urimo inyajwi e cyangwa o: kubohera, kubohesha.
Igishushanyo: Uturemajambo tw'inshinga «arahinga» na «ntibazababohera», cyashushanyijwe na Ganzaa. Udusanduku tw'ubururu ni uturemajambo tw'ibanze; udusanduku tw'icunga dufite imirongo icagaguye ni utwungirije.
Worked example
Gusesengura inshinga ifite uturemajambo twinshi
Inshinga: ntibazababohera («ntibazaboha bagirira bo»)
| nti- | ba- | -za- | -ba- | -boh- | -er- | -a |
|---|---|---|---|---|---|---|
| impakanyi | indanganshinga | indangagihe (inzagihe) | indangacyuzuzo | umuzi | ingereka | umusozo |
Tw'ibanze: ba-, -za-, -boh-, -a. Twungirije: nti-, -ba-, -er-. Ingereka ni -er- (si -ir-) kuko umuzi -boh- urimo inyajwi o.
Iyo uturemajambo duhuye, amajwi amwe arahinduka. Ni yo mpamvu tutandika «tusoma» cyangwa «nbona». Mu mwaka wa mbere wize amategeko y'igenamajwi mu mazina no muri ntera. Dore uko akora mu nshinga.
| Itegeko | Uko rikora | Ingero |
|---|---|---|
| 1. Itegeko rya Dahl | ku-, tu-, ki-, ka- na -ta- bihinduka gu-, du-, gi-, ga-, -da- imbere y'umugemo utangizwa na p, t, k, c, f, s, sh cyangwa h | ku + kor + a → gukora; tu + som + a → dusoma; ku + ta + kor + a → kudakora; nti + tu + kor + a → ntidukora |
| 2. i na u imbere y'inyajwi | i ihinduka y, u igahinduka w (ki ikaba cy) | ku + ig + a → kwiga; tu + a + som + ye → twasomye; mu + a + som + ye → mwasomye; ki + a + tek + w + ye → cyatetswe |
| 3. Igwa rya a | a y'indanganshinga ivaho imbere y'umuzi cyangwa indangagihe bitangizwa n'inyajwi | ba + ig + a → biga; ba + umv + a → bumva; ba + a + som + ye → basomye |
| 4. Ihinduka rya n | n (ugenga «njye») ihinduka m imbere ya b, f, v; n + r iba nd; n + h iba mp | n + bon + a → mbona; n + fit + e → mfite; n + vug + a → mvuga; n + reb + a → ndeba; n + hing + a → mpinga |
| 5. Umusozo -ye | -ye ihindura ingombajwi ya nyuma y'umuzi mu nshinga nyinshi | kor + ye → koze; rind + ye → rinze; tek + ye → tetse; boh + ye → boshye; ariko som + ye → somye |
Worked example
Kubaka inshinga ukurikiza amategeko y'igenamajwi
Rema inshinga ivuga ngo «twe ntitwakoze icyo kintu» uhereye kuri: nti + tu + a + ki + kor + ye.
Igisubizo: ntitwagikoze = nti + tw + a + gi + koz + e. Ugereranyije, ntidukora (nti + tu + ø + kor + a) yo ihinduka ku itegeko rya Dahl gusa: tu → du imbere ya k.
Tip
Kwibuka itegeko rya Dahl: ingombajwi zirihuhwa (p, t, k, c, f, s, sh, h) zituma ingombajwi ibanziriza ihinduka «ijwi riremereye»: k → g, t → d. Vuga «tusoma» n'ijwi rirenga: urumva ko «dusoma» ari yo yoroshye kuvuga.
Warning
Amakosa akunze kugaragara: «kuakira» → kwakira; «tukora» (twe, ubu) → dukora; «nvuga» → mvuga; «baigisha» → bigisha.
Ntukitiranye indangacyuzuzo n'indanganshinga: muri ba-ra-mu-bon-a, ba- ni ababona (indanganshinga), -mu- ni uwo babona (indangacyuzuzo).
Practice
Imyitozo
Vuga uturemajambo tune tw'ibanze tw'inshinga itondaguye.
Sesengura: (a) turaririmba; (b) akora; (c) barabakunda.
Muri ntibazamuhingira, vuga uturemajambo twungirije n'umumaro wa buri kamwe.
Rema inshinga uhereye kuri: (a) ku + andik + a; (b) n + bon + a; (c) tu + kor + a; (d) ba + ig + a; (e) mu + a + reb + ye.
Kosora kandi uvuge itegeko ryirengagijwe: (a) «Tusoma ibitabo buri munsi.» (b) «Nbona izuba rirenga.» (c) «Abana baiga neza.»
Ongera ingereka ikwiye ku nshinga gusoma, ubone inshinga zisobanura: (a) gusomera undi; (b) gutuma undi asoma; (c) gusomwa.
Andika interuro eshatu ku muco nyarwanda, buri imwe irimo inshinga ifite nibura akaremajambo kamwe kungirije. Sesengura izo nshinga.
1. Indanganshinga, indangagihe, umuzi, umusozo.
2. (a) tu + ra + ririmb + a; (b) a + ø + kor + a; (c) ba + ra + ba + kund + a (ba- wa kabiri ni indangacyuzuzo).
3. nti- (impakanyi: irahakana); -mu- (indangacyuzuzo: isimbura uwo bazahingira); -ir- (ingereka: guhinga ugirira undi).
4. (a) kwandika; (b) mbona; (c) dukora; (d) biga; (e) mwarebye.
5. (a) «Dusoma» (itegeko rya Dahl); (b) «Mbona» (ihinduka rya n imbere ya b); (c) «biga» (igwa rya a imbere y'inyajwi).
6. (a) gusomera (-er-); (b) gusomesha (-esh-); (c) gusomwa (-w-).
7. Urugero: «Nyirakuru araturirimbira ibihozo.» → a + ra + tu + ririmb + ir + a: indangacyuzuzo -tu-, ingereka -ir-. «Ntitwibagirwa umuco wacu.» → nti- ni impakanyi. «Abakuru barabatoza imbyino.» → ba + ra + ba + toz + a: -ba- wa kabiri ni indangacyuzuzo.
Further reading
Ibitabo byo gusoma
Sources and credits
Inyigisho z'uturemajambo n'igenamajwi, imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Amazina y'uturemajambo (indanganshinga, indangagihe, umuzi, umusozo, akano, impakanyi, indangacyuzuzo, ingereka) akurikiza amagambo akoreshwa mu nyigisho z'Ikinyarwanda mu Rwanda.
Igishushanyo «Uturemajambo tw'inshinga itondaguye» (SVG): Written by Ganzaa.
