Ijwi rya mama: igihozo, indirimbo no kubihanga

1Indirimbo ya mbere wumvise

Mbere y'uko umenya gusoma, ndetse mbere y'uko umenya kuvuga, hari indirimbo wumvise. Wenda ni umubyeyi wakuririmbiraga agutwaye mu mugongo, cyangwa mukuru wawe wagutuzaga urira. Izo ndirimbo ngufi zitwa ibihozo. Zifite umwanya ukomeye mu muco nyarwanda, kimwe n'izindi ndirimbo ziherekeza imirimo, ibirori n'imikino.

Muri iri somo urasoma inkuru y'umusore wibuka igihozo cya nyina, wige inshoza n'uturango by'igihozo n'indirimbo, maze uhange igihozo cyangwa indirimbo yawe.

2Umwandiko: Ijwi rya mama

Inkuru ngufi, igihozo n'indirimbo biyirimo byanditswe na Ganzaa. Abantu bayivugwamo ni abo gutekerezwa.

(1) Ku wa gatandatu mu gitondo, mama wa Gatete yagiye ku isoko. Asiga Gatete, umusore w'imyaka cumi n'itanu, arera murumuna we Ineza, wari ufite amezi atandatu. «Nakwizeye, mwana wanjye,» ni ko yamubwiye agenda.

(2) Igice cy'isaha cya mbere cyagenze neza. Ineza yakinaga n'utuntu twe, Gatete asubiramo amasomo. Ariko nyuma yaho, umwana atangira kurira. Gatete amuha amazi, aranga. Amuterura, akomeza kurira. Amuzengurutsa mu nzu, amarira ariyongera. Gatete atangira guhangayika: yibwiraga ko ari umusore ushoboye byose, nyamara umwana muto yari amunaniye.

(3) Ni bwo yibutse ijwi rya nyina. Iyo Ineza yararaga arira, nyina yamushyiraga mu mugongo, akagenda buhoro mu nzu aririmba mu ijwi rito. Gatete amushyira mu mugongo, maze atangira kuririmba, amagambo agenda agaruka mu mutwe we:

Hora, hora, mwana wa mama,
Mama yagiye ku isoko,
Aragaruka azanye amata,
Hora, hora, nturirire.

Ihorere, ihorere, mwana mwiza,
Inka zatashye ziva ku iriba,
Inyoni ziraryamye mu giti,
Nawe ryama, usinzire.

(4) Ku nshuro ya kabiri asubiramo, Ineza yagabanyije amarira. Ku ya gatatu, yari yiryamiye ku mugongo wa musaza we. Gatete aratangara: amagambo make, asubirwamo mu ijwi rituje, yari akoze icyo amazi n'imikino byananiwe.

(5) Mu cyumweru cyakurikiyeho, ku ishuri rya Gatete hateguwe umunsi w'umuco. Buri tsinda ryasabwe guhanga indirimbo. Gatete abwira bagenzi be inkuru ya murumuna we, maze bemeranya ko indirimbo yabo izavuga umuco abana bigira mu rugo. Bayihimbye bicaye munsi y'igiti, umwe atanga umurongo, undi akawukosora, kugeza irangiye:

Inyikirizo:
Umuco wacu ni umurage,
Tuwusigasire, tuwukunde,
Ni wo uturanga aho tujya hose,
Umuco wacu ni umurage.

Igitero cya 1:
Sogokuru yantoje gusuhuza,
Nyogokuru antoza kubaha,
Umushyitsi iyo ageze iwacu,
Tumwakira neza tumwishimiye.

Igitero cya 2:
Agaseke, inkono n'ingoma,
Ni ubuhanga bw'abatubanjirije,
Natwe tuzabutoza abato,
Ngo butazazima burundu.

(6) Ku munsi w'umuco, Gatete yateraga, bagenzi be bakikiriza inyikirizo. Abarimu n'ababyeyi bakoma amashyi. Ariko ijwi Gatete yumvaga mu mutima, ryari irya nyina, aririmbira Ineza mu ijwi rito.

3Inyunguramagambo

4Kumva umwandiko

1. Kuki Gatete yasigaranye murumuna we?

2. Vuga ibintu bitatu Gatete yagerageje mbere yo kuririmba.

3. Gatete yigiye he igihozo yaririmbiye Ineza?

4. Indirimbo y'itsinda rya Gatete yahimbwe ite?

5. Ni iki indirimbo «Umuco wacu ni umurage» isaba abayumva?

6. Gusesengura: Interuro ya nyuma y'umwandiko igaragaza iki ku byiyumviro bya Gatete?

IbisubizoIbisubizo

1. Nyina yari agiye ku isoko, amusiga amurera.

2. Kumuha amazi, kumuterura, no kumuzengurutsa mu nzu.

3. Kuri nyina: yamwumvaga aririmbira Ineza amuhoza.

4. Bicaye munsi y'igiti: umwe atanga umurongo, undi akawukosora, kugeza irangiye. Insanganyamatsiko bayikuye ku nkuru ya Gatete.

5. Gukunda no gusigasira umuco, no kuwutoza abato kugira ngo utazazima.

6. Nubwo yashimwe na benshi, igihozo cya nyina ni cyo cyamukoze ku mutima kurusha byose: urukundo rw'umuryango no kwibuka ijwi rya nyina.

5Uturango tw'igihozo

• Kirabwira umwana: «mwana wa mama», «mwana mwiza»; ni we nyir'ukubwirwa.
• Gifite amagambo make asubirwamo: «hora, hora», «ihorere, ihorere». Isubiramo rituza umwana kandi rituma igihozo cyibukwa vuba.
• Injyana yacyo iratuje kandi iratinda, kiririmbwa mu ijwi rito.
• Kivuga ibintu bisanzwe mu buzima bw'umwana: umubyeyi, amata, inka, inyoni, ibitotsi.
• Gikunze gusezeranya umwana ibyiza cyangwa kikamuhumuriza: «Aragaruka azanye amata».
• Kiririmbwa umuntu ari wenyine, akenshi ateruye umwana cyangwa amuhetse.

6Uturango tw'indirimbo

• Igira umutwe ugaragaza insanganyamatsiko yayo: «Umuco wacu ni umurage».
• Igizwe n'ibitero n'inyikirizo. Igitero ni igice kizana ibitekerezo bishya; inyikirizo ni igice gisubirwamo nyuma ya buri gitero.
• Igira injyana: imirongo yegeranye mu burebure, amagambo asubirwamo, n'iherezo ry'imirongo rihuza amajwi.
• Itanga ubutumwa: kwigisha, gushima, gukangurira cyangwa gususurutsa.
• Ishobora kuririmbwa n'umwe cyangwa n'itsinda: umwe agatera, abandi bakikiriza.

Amoko y'indirimbo dukurikije icyo ziririmbirwa: ibihozo; indirimbo ziherekeza imirimo (nk'abahinzi baririmba bahinga); indirimbo z'ibirori nk'ubukwe; indirimbo z'imikino y'abana; indirimbo zo gukunda igihugu; n'indirimbo z'iyobokamana.

7Ubumenyi ngiro: Guhanga no kuririmba igihozo cyangwa indirimbo

1. Hitamo ubwoko n'abo uririmbira: igihozo (umwana) cyangwa indirimbo (ishuri, umuryango, umudugudu).
2. Hitamo insanganyamatsiko imwe: urugero, umuco, isuku, ubucuti, gukunda umurimo.
3. Andika inyikirizo mbere (ku ndirimbo): imirongo 2–4 itwara ubutumwa nyamukuru, yoroshye gufata mu mutwe.
4. Andika ibitero bibiri cyangwa bitatu, buri gitero kizana igitekerezo gishya.
5. Shaka injyana: imirongo yegeranye mu burebure, amagambo asubirwamo, amajwi ahura ku iherezo ry'imirongo.
6. Ririmba, wumve, ukosore: umurongo ugoye kuririmba urawuhindura.

Igikorwa: hanga igihozo cy'imirongo umunani cyangwa indirimbo ifite inyikirizo n'ibitero bibiri, maze uyiririmbire bagenzi bawe. Bagenzi bawe bazasuzuma: (a) niba uturango tw'ubwoko wahisemo turimo; (b) ubutumwa; (c) injyana; (d) uko waririmbye (ijwi, kumvikana).