Umuco Nyarwanda
Senior 3 · Kinyarwanda
Umuco Nyarwanda
Lesson 2 of 4
25 min
Subira mu mwandiko «Agaseke ka nyirakuru». Iyo Kaneza aboha, «ibyatsi bimwe bikavunika, ibindi bikamucika». Umwanditsi ntiyongeye kuvuga ijambo «ibyatsi»: ijambo ibindi ryarisimbuye, rivuga ibyatsi bitari bya bindi byavunitse. No mu ntangiriro y'isomo, ubumenyi buhererekanywa «kuva ku gisekuru kimwe kugera ku kindi».
Mu mwaka wa gatandatu w'amashuri abanza wamenye ko ayo magambo yitwa ibinyazina ndafutura. Uyu munsi uriga intego yabyo mu nteko zose, uko bikoreshwa mu nteruro n'uko bitandukana n'andi magambo asa na byo. Mu gice cya kabiri, uriga amoko y'inshinga.
Definition
Ikinyazina ndafutura (cyitwa kandi ndasigura) ni ikinyazina giherekeza izina cyangwa kikarisimbura, kikagaragaza ikintu kitazwi neza cyangwa kitari icyavuzwe mbere: «ikintu kitari iki». Igicumbi cyacyo ni -ndi.
Urugero: Nzazana ikindi gitabo. (igitabo kitari iki) · Abandi bataha ejo. (abantu batari aba)
Ikinyazina ndafutura kigizwe n'ibice bitatu: indomo + indangakinyazina + igicumbi -ndi. Indangakinyazina ni yo ihinduka bitewe n'inteko y'izina; igicumbi ntigihinduka.
| Inteko | Izina | Ikinyazina ndafutura | Intego |
|---|---|---|---|
| 2 | abantu | abandi bantu | a + ba + ndi |
| 5 | ishuri | irindi shuri | i + ri + ndi |
| 7 | igitabo | ikindi gitabo | i + ki + ndi |
| 8 | ibyatsi | ibindi byatsi | i + bi + ndi |
| 10 | inka (benshi) | izindi nka | i + zi + ndi |
| 11 | urugo | urundi rugo | u + ru + ndi |
| 12 | agaseke | akandi gaseke | a + ka + ndi |
| 13 | uduseke | utundi duseke | u + tu + ndi |
| 14 | ubwato | ubundi bwato | u + bu + ndi |
| 15 | ukwezi | ukundi kwezi | u + ku + ndi |
| 16 | ahantu | ahandi hantu | a + ha + ndi |
Mu nteko ya 1 n'iya 3 (umuntu, umunsi), iya 4 n'iya 9 (iminsi, inka) n'iya 6 (amashuri), indangakinyazina ni inyajwi gusa. Ni yo mpamvu ikinyazina gifite ingeri ebyiri:
| Inteko | Ingeri ngufi | Ingeri ndende |
|---|---|---|
| 1 na 3 | undi muntu, undi munsi | uwundi muntu, uwundi munsi |
| 4 na 9 | indi minsi, indi nka | iyindi minsi, iyindi nka |
| 6 | andi mashuri | ayandi mashuri |
Mu ngeri ndende, indangakinyazina igaragara neza: u + wu + ndi, i + yi + ndi, a + ya + ndi. Mu ngeri ngufi, indomo ntigaragara.
Worked example
Gutahura no gusesengura ikinyazina ndafutura
Interuro: Mukandoli yashyize amagi mu gaseke, andi ayasigaza mu nzu.
Worked example
Guhuza ikinyazina ndafutura n'izina
Uzuza: «Iki gikombe cyameneka, uzangurire ___ (gikombe).» «Uyu mwaka twize neza; ___ (mwaka) tuzarushaho.»
Igisubizo: igikombe ni inteko ya 7 (ki-) → ikindi gikombe. Umwaka ni inteko ya 3 → undi mwaka (cyangwa uwundi mwaka).
Uburyo: (1) shaka inteko y'izina; (2) fata indangakinyazina yayo; (3) yongereho indomo n'igicumbi -ndi.
Warning
Ntukitiranye ikinyazina ndafutura ikindi n'ijambo kandi rihuza interuro. «Nzana ikindi gitabo» (ndafutura: gifite indomo kandi giherekeza izina) ≠ «Ndasoma kandi nkandika» (kandi: rihuza ibikorwa bibiri, ntirihinduka).
Ntukandike kandi «ikindi shuri» cyangwa «irindi gitabo»: indangakinyazina igomba guhuza n'inteko y'izina (irindi shuri, ikindi gitabo).
Soma izi nteruro zo mu mwandiko: «Kaneza yari umuhanga mu ishuri.» «Nyirakuru aboha agaseke.» «Izuba ryarenze.» «Nyirakuru araseka ati...» «Asubira i Kigali azi ibintu bibiri.» Izi nshinga zose ntiziteye kimwe. Inshinga zishobora gushyirwa mu moko hakurikijwe ibintu bitandukanye. Dore uburyo butatu bw'ingenzi.
Inshinga zuzuye zigira imbundo kandi zitondagurwa mu bihe byose: kuboha → ndaboha, naboshye, nzaboha.
Inshinga nkene ni inshinga zibura bimwe mu biziranga: ntizigira imbundo yazo bwite, kandi ntizitondagurwa mu bihe byose.
| Inshinga nkene | Ingero | Icyitonderwa |
|---|---|---|
| -ri | ndi, uri, ari, turi; nari | mu mbundo hakoreshwa kuba |
| -fite | mfite, ufite, afite | mu mbundo hakoreshwa kugira |
| -zi | nzi, uzi, azi | mu mbundo hakoreshwa kumenya |
| -ti | ati, bati | itangiza amagambo y'uvuga; nta mbundo igira |
Inshinga zimwe zisaba ijambo ryuzuza igisobanuro cyazo, ryitwa icyuzuzo: «Nyirakuru aboha agaseke.» (aboha iki?) «Mukandoli yahinze umurima.» Izindi ntizikenera icyuzuzo kugira ngo igisobanuro cyuzure: «Izuba ryarenze.» «Kaneza yaricaye.»
Inshinga fatizo igizwe n'umuzi n'umusozo gusa: kuboha (ku + boh + a). Iyo umuzi wongewe akaremajambo kawongerera igisobanuro, haboneka inshinga nshya: kubohera (kuboha ugirira undi), kubohana (kuboha mufatanyije), kubohesha (gutuma undi aboha), kubohwa (agaseke kabohwa). Ako karemajambo kitwa ingereka; uzakiga byimbitse mu isomo rya kane.
Igishushanyo: Incamake y'isomo: intego y'ikinyazina ndafutura n'amoko y'inshinga, cyashushanyijwe na Ganzaa.
Worked example
Gushyira inshinga mu bwoko bwayo
Interuro: Mukandoli afite umurima munini, kandi abaturanyi bamuhingira buri gihembwe.
| Inshinga | Uko itondagurwa | Icyuzuzo | Imiterere |
|---|---|---|---|
| afite | nkene (-fite; mu mbundo ni kugira) | ifata icyuzuzo: umurima | — |
| bamuhingira | yuzuye (guhinga) | ifata icyuzuzo: -mu- (Mukandoli) | yongewe ingereka -ir-: guhinga → guhingira |
Tip
Uko wamenya inshinga nkene: gerageza kuyishyira mu mbundo. «Kufite»? «Kuzi»? Ntibibaho: ugomba gukoresha indi nshinga (kugira, kumenya). Iyo imbundo yayo itabaho, ni inshinga nkene.
Practice
Imyitozo
Uzuza n'ikinyazina ndafutura gikwiye: (a) ___ shuri; (b) ___ nka (benshi); (c) ___ gaseke; (d) ___ bwato.
Tanga intego ya: (a) urundi; (b) izindi; (c) ayandi.
Shaka ibinyazina ndafutura muri iyi nteruro, uvuge izina buri kimwe gisimbura cyangwa giherekeza: «Abana bamwe baririmbaga, abandi babyina, naho abakuru bacuranga izindi ndirimbo.»
Ni irihe kosa riri muri iyi nteruro? Rikosore: «Nyirakuru yaboshye ikindi seke.»
Vuga inshinga nkene enye, uvuge n'inshinga ikoreshwa mu mbundo kuri eshatu muri zo.
Muri «Kaneza yashyize ibishyimbo mu gaseke», inshinga ifata icyuzuzo? Kiri he?
Andika igika cy'interuro enye uvuga ku murimo w'amaboko wigeze kugorana, ukoreshe nibura ibinyazina ndafutura bitatu byo mu nteko zitandukanye. Shyira umurongo munsi yabyo.
1. (a) irindi shuri; (b) izindi nka; (c) akandi gaseke; (d) ubundi bwato.
2. (a) u + ru + ndi; (b) i + zi + ndi; (c) a + ya + ndi (ingeri ndende ya «andi»).
3. abandi (gisimbura «abana»); izindi (giherekeza «ndirimbo»).
4. «Agaseke» ni inteko ya 12: ni akandi gaseke. Interuro nziza: «Nyirakuru yaboshye akandi gaseke.»
5. -ri (kuba), -fite (kugira), -zi (kumenya), -ti (nta mbundo).
6. Yego: yashyize ifata icyuzuzo ibishyimbo (yashyize iki?), cyongeweho mu gaseke (yabishyize he?).
7. Urugero: Ubwa mbere nabumbye inkono, irasaduka. Nyuma ngerageza indi, na yo irahengama. Abandi bana bansekaga, ariko data arambwira ngo ntangire undi munsi. Ku nshuro ya kane, ikindi gikoresho twabumbye cyaravuye neza.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Inyigisho, imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Interuro z'ingero zakuwe mu mwandiko «Agaseke ka nyirakuru», nawo wanditswe na Ganzaa.
Igishushanyo «Ikinyazina ndafutura n'amoko y'inshinga» (SVG): Written by Ganzaa.