Uburezi n'Uburere
Senior 3 · Kinyarwanda
Uburezi n'Uburere
Lesson 1 of 4
25 min
Abantu babiri bashobora kwicara ku ntebe imwe mu ishuri, umwe avuka mu muryango ukize, undi mu muryango ukennye. Ni iki kizagena uko bazitwara iyo bahuye n'ikigeragezo: ibyo bavukiyemo, cyangwa ibyo batojwe? Abanyarwanda babivuze mu mugani mugufi: «Uburere buruta ubuvuke.»
Iyi nkuru ngufi irabaza icyo kibazo. Nyuma yo kuyisoma, uziga icyo inkuru ngufi ari cyo, uko yubatse, n'uko wahanga iyawe.
Inkuru ngufi yanditswe na Ganzaa. Abantu n'ishuri bivugwamo ni ibyo gutekerezwa.
(1) Mu mwaka wa gatatu w'ishuri ryisumbuye rimwe ryo mu cyaro, hari abanyeshuri babiri bicaraga ku ntebe imwe: Shema na Nshuti. Shema yari umwana w'umucuruzi ukomeye. Yazanwaga ku ishuri mu modoka, yambaye inkweto nshya, afite telefoni igezweho. Nshuti we yarerwaga na nyirakuru, Nyirabahire, wacuruzaga imboga mu isoko rito ry'aho batuye. Ishati ye y'ishuri yari ishaje, ifite ibiraka ku nkokora.
(2) Shema yakundaga guseka Nshuti imbere ya bagenzi babo: «Iyo shati uzayambara kugeza ryari? Cyangwa nyogokuru wawe nta mafaranga agira?» Abandi bagaseka. Nshuti akaceceka, akibanda ku masomo ye. Ni we wazaga imbere mu mibare, kandi ni we bagenzi be babazaga iyo batumvise isomo.
(3) Umunsi umwe, abanyeshuri b'umwaka wa gatatu bajyanywe mu rugendo shuri. Bageze ku ngoro ndangamurage, Shema ahugira mu gufata amafoto, maze ikofi ye y'umutuku imuva mu mufuka. Yarimo amafaranga menshi se yari yamuhaye, ndetse n'ikarita ye y'ishuri.
(4) Nshuti, wari inyuma ye, abona ikofi, arayitoragura. Arayifungura, abona amafaranga n'ikarita ya Shema. Undi munyeshuri wari umubonye aramwongorera ati: «Yihishe vuba! Uwo musore agusuzugura buri munsi. Iki ni igihano cye!» Nshuti aramwitegereza, maze aramusubiza ati: «Nyogokuru ntiyanyigishije kwishyura ikibi ikindi kibi.»
(5) Ageze mu modoka, ashaka Shema, amuha ikofi ye. Shema yari amaze iminota myinshi ayishakisha, afite ubwoba. Abonye ikofi, abanza kubura icyo avuga. Amaherezo aravuga mu ijwi rito ati: «Urakoze, Nshuti... Kandi umbabarire.»
(6) Shema ageze mu rugo abwira se ibyabaye. Ku cyumweru cyakurikiyeho, se aramujyana, bajya gusura Nyirabahire mu isoko. Se wa Shema amushimira uburere yahaye umwuzukuru we. Nyirabahire aramwenyura ati: «Nta mutungo namuhaye. Icyo namuhaye ni uburere; ni wo murage wonyine nari mfite.»
(7) Batashye, se abwira Shema ati: «Mwana wanjye, nakuguriye ibintu byinshi, ariko uyu munsi wize ikintu amafaranga atagura.» Kuva ubwo, Shema na Nshuti baba inshuti. Shema atangira kwigira kuri Nshuti imibare, Nshuti na we yiga gukoresha mudasobwa ku bufasha bwa Shema. Mu mpera z'umwaka, bombi batsinda neza ikizamini cya Leta.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ikiraka | agace k'igitambaro kadodwa ku mwenda ahacitse |
| kwibanda | gushyira umutima n'imbaraga ku kintu kimwe |
| urugendo shuri | urugendo abanyeshuri bakorera ahantu runaka bagamije kwiga |
| ingoro ndangamurage | inzu ibikwamo kandi ikamurikirwamo ibimenyetso by'amateka n'umuco |
| kwongorera | kuvugira umuntu mu gutwi mu ijwi rito, abandi batumva |
| gutoragura | gufata ikintu cyari kiri hasi |
| uburere | inyigisho n'ingeso nziza umwana atozwa n'abamurera |
| ubuvuke | inkomoko y'umuntu: umuryango n'imimerere yavukiyemo |
1. Shema na Nshuti batandukaniraga he ku bijyanye n'imibereho y'imiryango yabo?
2. Nshuti yakiraga ate gusuzugurwa na Shema?
3. Ikofi ya Shema yatakaye ite, kandi yarimo iki?
4. Ni iyihe nama mbi Nshuti yagiriwe, kandi yayisubije iki?
5. Nyirabahire avuga ko yahaye Nshuti iki?
6. Gusesengura: Se wa Shema yashakaga kuvuga iki ati «wize ikintu amafaranga atagura»?
7. Gusesengura: Erekana uko umugani «Uburere buruta ubuvuke» ugaragara muri iyi nkuru.
1. Shema yari umwana w'umucuruzi ukomeye, ufite ibintu byinshi; Nshuti yarerwaga na nyirakuru ucuruza imboga, akambara ishati ishaje.
2. Yaracecekaga, akibanda ku masomo ye; ntiyamwishyuraga.
3. Yamuvuye mu mufuka ahugiye mu gufata amafoto ku ngoro ndangamurage. Yarimo amafaranga menshi n'ikarita y'ishuri.
4. Bamugiriye inama yo guhisha ikofi ngo ahane Shema. Yasubije ko nyirakuru atamwigishije kwishyura ikibi ikindi kibi.
5. Uburere; avuga ko ari wo murage wonyine yari afite.
6. Ko ubunyangamugayo n'ubupfura bitagurwa: Shema yari afite ibintu byinshi, ariko isomo ry'ingenzi yarihawe n'umwana w'umukene warezwe neza.
7. Nshuti yavukiye mu muryango ukennye, ariko uburere yahawe na nyirakuru bwamuteye kugira ubupfura no kubabarira. Imyitwarire ye ntiyagenwe n'ubukene yavukiyemo, ahubwo n'uburere yatojwe.
Definition
Inkuru ngufi ni igihangano cy'ubuvanganzo cyanditse mu mvugo isanzwe (si umuvugo), kivuga inkuru imwe y'impimbano cyangwa ishingiye ku byabaye, ishobora gusomwa mu gihe gito. Yibanda ku gikorwa kimwe nyamukuru, ikagira abakinankuru bake.
Abakinankuru ni abantu (cyangwa ibindi bifatwa nk'abantu) bavugwa mu nkuru kandi bagira uruhare mu byayo.
| Igice | Icyo gikora | Muri «Ikofi y'umutuku» |
|---|---|---|
| Intangiriro | imenyekanisha abakinankuru, ahantu n'igihe | Shema na Nshuti, ishuri ryo mu cyaro, imibereho yabo (igika 1) |
| Ipfundo | ikibazo kivuka kikagenda gikomera | Shema asuzugura Nshuti; ikofi iratakara (ibika 2–3) |
| Indunduro | aho inkuru igera ku ngingo ikomeye: icyemezo gikomeye | Nshuti afite ikofi, agirwa inama yo kuyihisha (igika 4) |
| Ipfundurwa | ikibazo kirakemuka | Nshuti asubiza ikofi; Shema asaba imbabazi (igika 5) |
| Umusozo | ingaruka z'ibyabaye n'aho abakinankuru bageze | se wa Shema ashimira Nyirabahire; baba inshuti, baratsinda (ibika 6–7) |
Igishushanyo: Imbata y'inkuru ngufi «Ikofi y'umutuku», cyashushanyijwe na Ganzaa. Umurongo uzamuka ugera ku ndunduro, hanyuma ukamanuka ugana ku musozo.
Worked example
Gutandukanya abakinankuru
Shyira mu matsinda abakinankuru ba «Ikofi y'umutuku».
Igisubizo: Abakinankuru bakuru: Nshuti (ni we ufata icyemezo gikomeye) na Shema (ni we uhinduka). Abakinankuru bungirije: Nyirabahire, se wa Shema, n'umunyeshuri wongoreye Nshuti.
Impamvu: umukinankuru mukuru ni we inkuru ishingiyeho; iyo umukuyemo, inkuru ntibaho. Uwongoreye Nshuti agaragara rimwe gusa, ariko afite umumaro: ni we ugaragaza ikigeragezo.
Worked example
Kwerekana aho kuvuga gusa
Gereranya: (a) «Nshuti yari umukene.» (b) «Ishati ye y'ishuri yari ishaje, ifite ibiraka ku nkokora.»
Igisubizo: interuro (b) ni yo nziza mu nkuru ngufi: ntivuga ijambo «umukene», ariko umusomyi arabibona ubwe. Umwanditsi mwiza yerekana ibintu (ibyo umuntu yabona, yakumva) aho kubivuga gusa.
Igikorwa: hanga inkuru ngufi y'amagambo 250 kugeza kuri 350 ku nsanganyamatsiko «Uburere». Iha umutwe.
Warning
Amakosa akunze kugaragara: gushyira mu nkuru ngufi ibikorwa byinshi bidafitanye isano; kugira abakinankuru benshi umusomyi atibuka; no gusoza inkuru ubwira umusomyi isomo mu nteruro ndende («Iyi nkuru itwigisha ko...»). Reka ibikorwa by'abakinankuru bigaragaze isomo.
Practice
Imyitozo
Sobanura amagambo: (a) kwongorera; (b) ubuvuke; (c) ikiraka.
Vuga uturango dutatu tw'inkuru ngufi, utange urugero rwa buri kamwe muri «Ikofi y'umutuku».
Indunduro y'inkuru itandukaniye he n'ipfundurwa?
Ni nde mukinankuru uhinduka cyane muri iyi nkuru? Sobanura.
Hindura iyi nteruro yerekane aho kuvuga gusa: «Shema yari afite ubwoba.»
Guhanga: andika inkuru ngufi y'amagambo 250–350 ku nsanganyamatsiko «Uburere».
1. (a) kuvugira umuntu mu gutwi mu ijwi rito; (b) inkomoko y'umuntu, imimerere yavukiyemo; (c) agace k'igitambaro kadodwa ahacitse.
2. Urugero: igikorwa kimwe nyamukuru (ikofi yatakaye); abakinankuru bake (Shema, Nshuti, Nyirabahire...); ahantu hake (ishuri, ingoro ndangamurage, isoko); isomo (uburere buruta ubuvuke).
3. Indunduro ni aho ikibazo kigera ku ngingo ikomeye, umukinankuru agomba gufata icyemezo; ipfundurwa ni aho ikibazo gikemukira.
4. Shema: avuye ku gusuzugura Nshuti, asaba imbabazi, amaherezo baba inshuti.
5. Urugero: «Shema yasubiraga mu mifuka ye incuro icumi, amaboko atitira, amaso yuzuye amarira.»
6. Inkuru ntangarugero (yanditswe na Ganzaa):
Igikombe cya mama
Iriza yari afite imyaka cumi n'ine igihe yamenaga igikombe cy'agaciro cya nyina. Cyari impano nyina yahawe n'inshuti ye ku munsi w'ubukwe bwe, kandi cyabikwaga mu kabati k'ibirahure, ntawe ugikoraho.
Uwo munsi, Iriza yari wenyine mu rugo. Yashakaga kunywa amazi mu gikombe cyiza, nk'abashyitsi. Akigikoraho, kiramucika, kimenekamo ibice bitatu. Umutima we uratera cyane. Yatoraguye ibice abihisha munsi y'intebe.
Nimugoroba, nyina agarutse abona akabati karimo ubusa. Abaza abana bose. Murumuna wa Iriza, Gisa, wari ufite imyaka itandatu, aravuga ati: «Simbizi, mama.» Nyina amureba nabi, kuko ari we wari umenyereweho gukinira mu nzu.
Iriza yaraye adasinziriye. Yibukaga uko nyina yahoraga ababwira ati: «Ikosa ntiriteye isoni nk'ikinyoma.» Mu gitondo, mbere y'uko Gisa ahanwa, Iriza azana ibice by'igikombe, abishyira imbere ya nyina, maze aravuga ati: «Ni jye wakimennye, mama. Mbabarira.»
Nyina yaracecetse umwanya munini. Hanyuma amufata ukuboko ati: «Igikombe cyamenetse, ariko umwana wanjye ntiyamenetse.» Ku munsi wakurikiyeho, bombi bateranyije ibice by'igikombe. Na n'ubu kiri mu kabati, gifite imirongo y'aho cyamenekeye, kibibutsa ko ukuri kuruta igikombe cy'agaciro.
Sources and credits
Inkuru ngufi «Ikofi y'umutuku» n'«Igikombe cya mama», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Umugani mugufi «Uburere buruta ubuvuke» ni umurage wa rubanda nyarwanda.
Igishushanyo «Imbata y'inkuru ngufi «Ikofi y'umutuku»» (SVG): Written by Ganzaa.
