Uburezi n'Uburere
Senior 3 · Kinyarwanda
Uburezi n'Uburere
Lesson 2 of 4
25 min
Nshuti, wo mu nkuru «Ikofi y'umutuku», yandikiye Shema ubu butumwa kuri telefoni, ababwira gahunda y'ishuri:
«Mwarimu yatubwiyeko tuzajya murugendo shuri kuwa gatanu kugirango twige amateka. Niwe uzatuyobora. Nawe uzaze, kandi uzane nabo mwiganye umwaka ushize. Ntihazagire numwe usigara.»
Uvuga Ikinyarwanda yumva ubu butumwa nta kibazo. Nyamara burimo amakosa arenga atandatu y'imyandikire: amagambo yafatanyijwe kandi agomba gutandukana, n'andi yatandukanyijwe kandi agomba gufatana. Mu kizamini cya Leta, ayo makosa arakurwaho amanota. Muri iri somo uriga amategeko ayagenga.
Definition
Imyandikire yemewe ni uburyo bwo kwandika Ikinyarwanda bwemejwe n'ubuyobozi, kugira ngo abacyandika bose bandike kimwe. Igenwa n'Amabwiriza ya Minisitiri N° 001 yo mu 2014 agenga imyandikire y'Ikinyarwanda. Inteko y'Umuco (Rwanda Cultural Heritage Academy) ni yo ishinzwe kuyisobanura no kuyimenyekanisha.
Amagambo afatana yandikwa nk'ijambo rimwe (nimuze, azantumeho); amagambo adafatana yandikwa ukwayo, hagati yayo hari umwanya (ni we, kugira ngo).
| Itegeko | Byandikwa bite? | Ingero nziza | Amakosa |
|---|---|---|---|
| 1. Inshinga «ni» na «si» | zitandukana n'ijambo rizikurikira | Ni we wabivuze; si we wabikoze. Izi nka ni zo mfite. | Niwe, siwe, nizo |
| 2. Uturemajambo ni- na si- mu nshinga | dufatana n'inshinga | Nimuze! Nimugende! Sinza. Singenda. | Ni muze, si nza |
| 3. «ko» na «ngo» bihuza interuro | bitandukana n'ijambo ribibanziriza | Bifuza ko dukora. Kugira ngo twige. Ugize ngo iki? | bifuzako, kugirango |
| 4. «-ho», «-mo», «-yo» n'«-ko» y'ugukomeza | bifatana n'inshinga | Azantumeho. Yinjiyemo. Akagenderako. | azantume ho, yinjiye mo |
| 5. «na» na «nka» + ikinyazina cy'uvuga cyangwa ubwirwa | bifatana | natwe, namwe, nawe (wowe), nkatwe | na mwe, nka twe |
| 6. «na» na «nka» + ikindi kinyazina | bitandukana | na we (we), na bo, nka bo, na cyo, nka byo | nabo, nkabo, nacyo |
| 7. «na» na «nka» + ijambo ritangizwa n'inyajwi | birakatwa | n'umwe, nk'uko, inkoko n'inkwavu, nk'inka | numwe, nkuko |
Iyo ho ihagaze ukwayo igasimbura ahantu hazwi, cyangwa ko igasimbura «ukuntu», byandikwa bitandukanye n'inshinga: Aho hantu ni ho ngiye. Si ko mvuze. Ariko azantumeho (antume umwana) na yinjiyemo (yinjiye mu nzu) birafatana.
Itegeko: ku, mu na i zandikwa zitandukanye n'ijambo rizikurikira, kandi ntizikatwa: ku ishuri, mu biro, ku ivuriro, mu rugendo shuri, i Kabuga. Si «kw'ishuri» cyangwa «murugendo».
Irengayobora: iyo ijambo rikurikira ritavuga ahantu hazwi ahubwo rivuga icyerekezo, bandika ijambo rimwe: iburyo, ibumoso, imbere, inyuma, iwacu, ibwami, iburasirazuba, ikuzimu.
Worked example
«nawe» cyangwa «na we»?
(a) «Kaneza azaza. ___ uzaze.» (b) «Twatumiye Shema. ___ azaza.»
Igisubizo: (a) Nawe uzaze: ubwirwa ni «wowe» (ngenga ya kabiri), bityo «na» ifatana n'ikinyazina. (b) Na we azaza: uvugwa ni Shema (ngenga ya gatatu), bityo byandikwa ukwabyo.
Uburyo: ibaze uti «Ikinyazina kivuga uvuga cyangwa ubwirwa (twe, wowe, mwe)?» Niba ari yego, fatanya. Niba kivuga undi muntu cyangwa ikindi kintu, tandukanya.
Igishushanyo: Uko wahitamo imyandikire ya «na» na «nka», cyashushanyijwe na Ganzaa. Tangirira hejuru, usubize ikibazo kimwe ku kindi.
Worked example
Gukosora ubutumwa bwa Nshuti, intambwe ku yindi
| Ikosa | Icyakosowe | Itegeko |
|---|---|---|
| yatubwiyeko | yatubwiye ko | 3: «ko» ihuza interuro |
| murugendo shuri | mu rugendo shuri | indangahantu «mu» |
| kuwa gatanu | ku wa gatanu | indangahantu «ku» |
| kugirango | kugira ngo | 3: «ngo» |
| Niwe | Ni we | 1: inshinga «ni» |
| nabo | na bo | 6: «na» + ngenga ya gatatu |
| numwe | n'umwe | 7: «na» + inyajwi |
«Nawe uzaze» yari yanditse neza: Nshuti abwira Shema (wowe). Ubutumwa bukosoye: «Mwarimu yatubwiye ko tuzajya mu rugendo shuri ku wa gatanu kugira ngo twige amateka. Ni we uzatuyobora. Nawe uzaze, kandi uzane na bo mwiganye umwaka ushize. Ntihazagire n'umwe usigara.»
Tip
Ijambo rimwe = igice kimwe cy'inshinga. Ibiri mu nshinga ubwayo (ni-, si-, -ho, -mo, -yo) birafatana. Ibihagaze ukwabyo nk'amagambo (inshinga «ni», «ko», «ngo», «ku», «mu») biratandukana.
Warning
Ntukandike «ni» ukurikije uko uyivuga: «Niwe» na «Ni we» bivugwa kimwe, ariko «Ni we» ni yo yemewe. Na «sinza» (ntabwo nza) si kimwe na «si nza»: si- iri mu nshinga, irafatana.
Imyandikire yagiye ivugururwa mu bihe bitandukanye. Iyo ushidikanya, reba amabwiriza agezweho y'Inteko y'Umuco.
Practice
Imyitozo
Hitamo imyandikire ikwiye: (a) «Ni bo / Nibo batsinze.» (b) «Nimuze / Ni muze turye.» (c) «Kugira ngo / Kugirango ugere kure.»
Andika neza: (a) «Twagiye kw'isoko.» (b) «Ari murugo.» (c) «Ndumva nkuko ubivuga.»
Uzuza ukoresheje «na» cyangwa «nka» n'ikinyazina kiri mu dukubo: (a) «___ (mwe) muzaze.» (b) «Ibyo bitabo ___ (byo) ntibiboneka.» (c) «Ntimuzakore ___ (twe).»
Sobanura impamvu «iburyo» yandikwa ari ijambo rimwe, naho «i Kabuga» ikandikwa mu magambo abiri.
Muri izi nteruro, ni iyihe yanditse neza? Sobanura: (a) «Uzantume ho umwana.» (b) «Uzantumeho umwana.»
Kosora iki gika: «Nyirabahire yavuzeko uburere aribwo murage. Nasomye inkuru yawe nkuko wabinsabye, kandi natwe tuzandika izacu kugirango tuzazigereranye mu ishuri.»
Andika interuro esheshatu ku ishuri ryawe, ukoreshemo neza: «ni», «ko», «ku», «na» + ngenga ya gatatu, «nka» + inyajwi, n'inshinga irangizwa na «-ho».
1. (a) Ni bo; (b) Nimuze; (c) Kugira ngo.
2. (a) Twagiye ku isoko. (b) Ari mu rugo. (c) Ndumva nk'uko ubivuga.
3. (a) Namwe; (b) na byo; (c) nkatwe.
4. «Iburyo» ntivuga ahantu hazwi, ivuga icyerekezo: yandikwa ari ijambo rimwe. «I Kabuga» ivuga ahantu hazwi, bityo indangahantu «i» yandikwa ukwayo.
5. (b) «Uzantumeho»: «-ho» ifatana n'inshinga, kuko idasimbura ahantu hazwi.
6. «Nyirabahire yavuze ko uburere ari bwo murage. Nasomye inkuru yawe nk'uko wabinsabye, kandi natwe tuzandika izacu kugira ngo tuzazigereranye mu ishuri.»
7. Urugero: «Ishuri ryacu ni ryo rya mbere mu murenge. Abarimu bavuga ko twiga neza. Buri gitondo duhurira ku kibuga. Abakobwa na bo bitabira imikino. Twiga nk'uko twabisabwe. Iyo dukererewe, mwarimu adutumaho ababyeyi.»
Sources and credits
Amategeko n'ingero zimwe: Amasomo y'ubukangurambaga ku myandikire inoze y'Ikinyarwanda, Inteko y'Umuco (Rwanda Cultural Heritage Academy), Kanama 2021, inyandiko ya Leta; yasobanuwe kandi ishyirwa mu magambo mashya na Ganzaa.
Amabwiriza ya Minisitiri N° 001 yo mu 2014 agenga imyandikire y'Ikinyarwanda, Igazeti ya Leta N° 41 bis yo ku wa 13 Ukwakira 2014.
Ubutumwa bwa Nshuti, imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Igishushanyo ««na» na «nka»: kata, fatanya cyangwa tandukanya» (SVG): Written by Ganzaa.
