Uburezi n'Uburere
Senior 3 · Kinyarwanda
Uburezi n'Uburere
Lesson 4 of 4
25 min
Ku munsi w'ababyeyi, ku isozwa ry'umwaka cyangwa mu muhango wo kwakira abashyitsi, umuntu umwe ahagarara imbere y'abantu amagana, maze akavuga mu izina ry'abandi. Ijambo nk'iryo ntirivugwa uko ryije: riritegurwa, rigakurikiza uburyo buzwi, kandi rigahitamo amagambo yubaha abarikurikiye. Ryitwa imbwirwaruhame.
Soma iri jambo ryavuzwe n'umunyeshuri uhagarariye abandi, maze wige uko imbwirwaruhame yubakwa n'uko ivugwa.
Imbwirwaruhame yanditswe na Ganzaa. Ishuri n'abantu bivugwamo ni ibyo gutekerezwa.
(1) Nyakubahwa Muyobozi w'Umurenge,
Nyakubahwa Muyobozi w'ishuri,
Barezi bacu,
Babyeyi dukunda,
Banyeshuri bagenzi banjye,
Mwese muri hano, mwaramutse!
(2) Nitwa Umutoni Aline, niga mu mwaka wa gatatu, nkaba mpagarariye abanyeshuri b'iri shuri. Mu izina ryabo, ndabashimira ko mwitabiriye uyu munsi w'ababyeyi. Bamwe muri mwe mwakoze urugendo rurerure, abandi mwasize imirimo yanyu. Ibyo byonyine bitwereka ko mutwitaho.
(3) Babyeyi, Abanyarwanda baca umugani ngo: «Igiti kigororwa kikiri gito.» Uyu munsi turi ibyo biti bito. Ishuri ritwigisha gusoma, kubara no gutekereza; ariko uburere bw'ibanze tubukura mu rugo. Ni mwe mwatwigishije gusuhuza, kuvugisha ukuri no kubaha abakuru. Abarezi bacu bubakira kuri urwo rufatiro.
(4) Nyamara, babyeyi, reka mbabwize ukuri. Muri iki gihe, bamwe muri twe dutaha tukinjira kuri telefoni kugeza mu gicuku. Abandi basanga mu rugo nta muntu ufite umwanya wo kubaza uko umunsi wagenze. Nta mwana ukura neza mu bwigunge. Turabasaba ibintu bitatu: mujye mureba amakaye yacu, mujye mutuganiriza nibura rimwe mu cyumweru, kandi mujye muvugana n'abarezi bacu mbere y'uko ibibazo bikomera.
(5) Barezi bacu, turabashimira kwihangana mutugaragariza. Iyo tutumvise isomo, murongera mukarisobanura. Iyo tuguye, muraduhagurutsa. Ntituzabibagirwa.
(6) Banyeshuri bagenzi banjye, natwe dufite inshingano. Ababyeyi n'abarezi ntibashobora kutugorora niba twanze kugororwa. Twiyemeze kubaha amasaha, gukora imikoro yacu ubwacu, no kwirinda inshuti zitujyana aho tutagomba kujya.
(7) Nyakubahwa Muyobozi w'Umurenge, babyeyi, barezi: uburezi bwiza ni ubufatanye bw'urugo, ishuri n'umunyeshuri. Iyo kimwe muri ibyo bitatu kibuze, igiti kirahengama. Ndangije mbashimira mwese ku bw'umwanya mwampaye. Murakoze cyane!
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| imbaga | abantu benshi bateraniye hamwe |
| kugorora | kugira ikintu kigororotse; mu mvugo shusho: gukosora ingeso z'umwana |
| urufatiro | igice cyo hasi inzu yubakiraho; mu mvugo shusho: ishingiro ry'ikintu |
| igicuku | igihe cyo hagati mu ijoro |
| ubwigunge | kuba wenyine, nta muntu ukwitaho cyangwa muganira |
| kwiyemeza | gufata icyemezo gikomeye cyo gukora ikintu |
| ubufatanye | gukorera hamwe kugira ngo mugere ku ntego imwe |
1. Ni nde uvuga iri jambo, kandi arivuga mu izina rya ba nde?
2. Kuki Aline ashimira ababyeyi mu gika cya 2?
3. Ni ibihe bibazo bibiri Aline avuga abana bahura na byo mu rugo?
4. Ababyeyi basabwa ibintu bitatu. Ni ibihe?
5. Abanyeshuri biyemeza iki?
6. Gusesengura: Aline akoresha umugani «Igiti kigororwa kikiri gito» mu ntangiriro no mu musozo. Ni iyihe nyungu yo kuwusubiramo?
7. Gusuzuma: Ese wemeranya na Aline ko «Nta mwana ukura neza mu bwigunge»? Tanga impamvu ebyiri.
1. Umutoni Aline, umunyeshuri w'umwaka wa gatatu; avuga mu izina ry'abanyeshuri b'ishuri.
2. Ko bitabiriye umunsi w'ababyeyi, bamwe bakoze urugendo rurerure, abandi basiga imirimo yabo.
3. Kumara igihe kirekire kuri telefoni kugeza mu gicuku, no kubura umuntu ubaganiriza mu rugo.
4. Kureba amakaye y'abana, kubaganiriza nibura rimwe mu cyumweru, no kuvugana n'abarezi hakiri kare.
5. Kubahiriza amasaha, gukora imikoro yabo ubwabo, no kwirinda inshuti mbi.
6. Umugani uhuza ijambo ryose: ingingo zose zisubira ku gitekerezo kimwe (uburere bw'umwana muto). Kuwusubiramo mu musozo bituma abumva bibuka ubutumwa nyamukuru.
7. Ibisubizo biratandukana. Urugero: yego, kuko umwana utaganirizwa abura uwo abwira ibibazo bye; kandi ashobora kujya gushaka inama ku nshuti mbi cyangwa kuri interineti.
Definition
Imbwirwaruhame ni ijambo rivugirwa imbere y'abantu benshi (mu ruhame), ku mpamvu cyangwa ku munsi runaka, rigamije kumenyesha, gushimira, gusaba cyangwa gukangurira abaryumva. Riritegurwa mbere, rigakurikiza imbata izwi.
Indamutso ni igice cya mbere cy'imbwirwaruhame: uvuga asuhuza abari aho akurikije inzego zabo, ahereye ku bakuru mu cyubahiro.
| Igice | Icyo gikora | Mu ijambo rya Aline |
|---|---|---|
| Indamutso | gusuhuza abari aho, uhereye ku bakuru mu cyubahiro | Nyakubahwa Muyobozi w'Umurenge... Mwese muri hano (igika 1) |
| Intangiriro | kwivuga, gushimira no kuvuga impamvu y'ijambo | Nitwa Umutoni Aline... ndabashimira (igika 2) |
| Igihimba | ingingo z'ingenzi, imwe ku yindi, zifite ingero | uruhare rw'urugo; ibibazo n'ibyifuzo; abarezi; abanyeshuri (ibika 3–6) |
| Umusozo | incamake y'ubutumwa, gushimira no gusoza | uburezi ni ubufatanye... Murakoze cyane! (igika 7) |
Igishushanyo: Indamutso n'imbata by'ijambo rya Aline, cyashushanyijwe na Ganzaa.
Worked example
Gutegura indamutso ikurikiza inzego
Ku munsi wo gutangiza umwaka w'amashuri, hari: abanyeshuri, Umuyobozi w'Akarere wungirije, abarezi, Umuyobozi w'ishuri, n'ababyeyi. Andika indamutso.
Igisubizo: «Nyakubahwa Muyobozi w'Akarere wungirije, Nyakubahwa Muyobozi w'ishuri, Barezi, Babyeyi, Banyeshuri, Mwese muri hano, mwaramutse!»
Impamvu: utangirira ku muyobozi ufite urwego rwo hejuru (Akarere), ugakurikizaho uw'ishuri, hanyuma abandi. «Nyakubahwa» ihabwa abayobozi.
Worked example
Kubaka ingingo imwe y'igihimba
Ingingo: «Isuku ku ishuri.» Yubake mu ntambwe eshatu: ingingo → urugero → icyifuzo.
Igisubizo: «Isuku ni ubuzima. (ingingo) Mu cyumweru gishize, abanyeshuri batatu barwaye inzoka kubera amazi atari meza. (urugero) Turasaba buri wese gukaraba intoki no kunywa amazi atetse. (icyifuzo)»
Igikorwa: uri uhagarariye abanyeshuri. Andika imbwirwaruhame y'amagambo 200 kugeza kuri 300 uzavuga ku munsi wo gutangiza umwaka w'amashuri, ku nsanganyamatsiko «Ikinyabupfura n'isuku ku ishuri», maze uyivugire imbere y'ishuri.
Tip
Ihame rya «bitatu»: abumva bibuka neza ibintu bitatu. Aline asaba ababyeyi ibintu bitatu, kandi asoza avuga ubufatanye bw'ibintu bitatu (urugo, ishuri, umunyeshuri). Tegura ingingo zawe mu buryo nk'ubwo.
Warning
Amakosa akunze kugaragara: gusimbuka indamutso cyangwa gusuhuza abantu batakurikije inzego; kuvuga ingingo nyinshi zidafitanye isano; gusoma urupapuro ureba hasi; no kurenza igihe wahawe. Ntukibagirwe gusoza ushimira: «Murakoze».
Practice
Imyitozo
Imbwirwaruhame ni iki?
Vuga ibice bine by'imbwirwaruhame, utange urugero rwa buri gice mu ijambo rya Aline.
Kuki indamutso itangirira kuri «Nyakubahwa Muyobozi w'Umurenge»?
Andika indamutso y'imbwirwaruhame izavugirwa mu bukwe, imbere y'abashyitsi, imiryango yombi n'umuyobozi w'umudugudu.
Vuga inama eshatu zo kuvuga neza imbwirwaruhame.
Guhanga: andika imbwirwaruhame y'amagambo 200–300 ku nsanganyamatsiko «Ikinyabupfura n'isuku ku ishuri».
1. Ni ijambo rivugirwa imbere y'abantu benshi ku mpamvu cyangwa ku munsi runaka, ritegurwa mbere kandi rikurikiza imbata izwi.
2. Indamutso (igika 1); intangiriro (igika 2: kwivuga no gushimira); igihimba (ibika 3–6: ingingo); umusozo (igika 7: ubufatanye, «Murakoze cyane»).
3. Kuko ari we muyobozi ufite urwego rwo hejuru mu bari aho; indamutso ihera ku bakuru mu cyubahiro.
4. Urugero: «Nyakubahwa Muyobozi w'Umudugudu, Babyeyi b'umukwe n'ab'umugeni, Bashyitsi bubahwa, Mwese muri hano, mwiriwe!»
5. Kureba abantu mu maso; kuvuga mu ijwi riranguruye udahuta; gukoresha udukarita tw'ingingo aho gusoma; kwitoza mbere.
6. Igisubizo ntangarugero (cyanditswe na Ganzaa):
Nyakubahwa Muyobozi w'ishuri, Barezi bacu, Banyeshuri bagenzi banjye, mwese mwaramutse!
Nitwa Gatete Eric, mpagarariye abanyeshuri. Ndabashimira kandi mbifurije umwaka mwiza w'amashuri. Uyu munsi ndashaka kuvuga ku bintu bibiri bizatuma uyu mwaka uba mwiza: ikinyabupfura n'isuku.
Icya mbere ni ikinyabupfura. Ikinyabupfura si ugusuhuza abarimu gusa; ni no kubaha mugenzi wawe, kudasakuza mu ishuri, no kuvugisha ukuri. Umwaka ushize, igihembwe cyose twatakaje iminota y'amasomo kubera urusaku. Ntitukabisubire.
Icya kabiri ni isuku. Ishuri risukuye ni ishuri ririnda indwara. Turasabwa gukaraba intoki, kujugunya imyanda aho igenewe, no kubungabunga ubwiherero. Isuku ntiyakorwa n'abakozi gusa: ni inshingano ya buri wese.
Barezi bacu, tubijeje ko tuzabaha amahirwe yo kutwigisha mu mutuzo. Banyeshuri bagenzi banjye, twiyemeze ko ikinyabupfura n'isuku bizaturanga uyu mwaka wose. Murakoze!
Further reading
Ibitabo byo gusoma
Sources and credits
Imbwirwaruhame «Ijambo ry'uhagarariye abanyeshuri ku munsi w'ababyeyi» n'imbwirwaruhame ntangarugero, imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Umugani mugufi «Igiti kigororwa kikiri gito» ni umurage wa rubanda nyarwanda.
Igishushanyo «Indamutso n'imbata by'imbwirwaruhame» (SVG): Written by Ganzaa.