Ubufatanye no Gukorera Hamwe
Senior 3 · Kinyarwanda
Ubufatanye no Gukorera Hamwe
Lesson 1 of 4
25 min
Abanyarwanda baca umugani ngo «Inkingi imwe ntigera inzu»: umuntu umwe ntashobora kubaka byose wenyine. Mu Rwanda rwa none, ubwo bufatanye bugaragara mu muganda, mu makoperative, no mu bimina abantu bishyiriraho kugira ngo bizigamire.
Uyu mwandiko uvuga urubyiruko rwo mu mudugudu umwe rwahisemo gukorera hamwe. Nyuma yo kuwusoma, uziga ibyungo: amagambo mato ahuza ibitekerezo, nk'uko ubufatanye buhuza abantu.
Inkuru yanditswe na Ganzaa. Abantu n'umudugudu bivugwamo ni ibyo gutekerezwa; imibare ni iy'urugero.
(1) Mu mudugudu umwe wo mu cyaro, hari abasore n'inkumi cumi na babiri bari bamaze kurangiza amashuri ariko batarabona akazi. Bamwe birirwaga bicaye ku isantere, abandi bategereje ko ababyeyi babaha amafaranga. Umwe muri bo, Uwamahoro, yari amaze igihe abitekerezaho.
(2) Umunsi umwe, nyuma y'umuganda, Uwamahoro yahuje bagenzi be, maze arababwira ati: «Buri wese muri twe afite amafaranga make. Ariko turamutse dushyize hamwe, twagira menshi.» Yabasabye gushinga ikimina: buri wese akajya atanga amafaranga magana atanu buri cyumweru. Gakuru, wari umukuru muri bo, ntiyabyemeye ako kanya. «Ni nde uzarinda ayo mafaranga? Kandi se ni iki tuzayakoresha?» Ibyo bibazo byari bifite ishingiro.
(3) Barabiganiraho kugeza bumvikanye. Batoye perezida, umubitsi n'umwanditsi. Banditse amategeko: amafaranga abikwa kuri konti y'ikimina, nta wuyakoresha atabanje kubiganiraho n'abandi, kandi buri nama igira inyandiko-mvugo. Gakuru yagizwe umubitsi, kuko ari we wari wabajije ibibazo by'ingenzi.
(4) Nyuma y'amezi atatu, biyemeje gukoresha amafaranga yabo mu gutegura ingemwe z'ibiti by'imbuto, kuko abahinzi bo hafi aho bazikeneraga. Umuyobozi w'umudugudu yabatije akarima. Buri wese yahawe umunsi we wo kuvomera ingemwe, kandi gahunda yanditswe ku rupapuro rumanitse ku rugo rw'umuyobozi w'ikimina.
(5) Ntibyabuze ingorane. Mu kwezi kwa kane, ingemwe nyinshi zumye kubera ko babiri muri bo batavomereye ku minsi yabo. Inama yarakaze: bamwe bashakaga ko abo babiri birukanwa. Nyamara Uwamahoro yavuze ati: «Twaje hano kubakana, si ugusenyana.» Abo babiri basaba imbabazi, kandi itsinda rishyiraho uburyo bushya: uwagize impamvu ituma atavomera, abimenyesha abandi bitarenze ijoro ribanziriza umunsi we.
(6) Nyuma y'umwaka, ikimina cyari kimaze kwizigamira amafaranga 312 000, ndetse cyagurishije ingemwe zirenga igihumbi. Bamwe muri bo batangiye imishinga mito yabo bifashishije inguzanyo bahawe n'ikimina. Gakuru, wari wabanje gushidikanya, ni we wavugiye mu nama y'umudugudu ati: «Twize ko abishyize hamwe nta kibananira, ariko twanize ko gukorera hamwe bisaba kuganira, kubahiriza amasezerano no kubabarirana.»
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ikimina | itsinda ry'abantu bishyira hamwe bakizigamira amafaranga, bakayagurizanya cyangwa bakayakoresha imishinga |
| umuganda | umurimo rusange abaturage bakorera hamwe ku nyungu z'igihugu, ku wa gatandatu wa nyuma wa buri kwezi |
| umubitsi | umuntu ushinzwe kubika no gucunga amafaranga y'itsinda |
| inyandiko-mvugo | inyandiko ivuga ibyavugiwe n'ibyemerejwe mu nama |
| ingemwe | ibiti cyangwa ibimera bito byateguwe kugira ngo bizaterwe ahandi |
| kuma | gupfa kw'igiti cyangwa ikimera kubera kubura amazi |
| inguzanyo | amafaranga umuntu ahabwa akazayasubiza nyuma |
| kugira ishingiro | kuba bifite impamvu yumvikana |
1. Abasore n'inkumi bavugwa mu mwandiko bari mu buhe buzima mbere y'ikimina?
2. Ni iki Uwamahoro yasabye bagenzi be, kandi Gakuru yabyakiriye ate?
3. Vuga amategeko abiri ikimina cyishyiriyeho.
4. Ni iyihe ngorane yavutse mu kwezi kwa kane, kandi yakemuwe ite?
5. Erekana ko 12 × 500 × 52 = 312 000. Iyo mibare ivuga iki?
6. Gusesengura: Kuki gutora Gakuru ngo abe umubitsi byari icyemezo cyiza?
7. Gusuzuma: Gakuru avuga ko gukorera hamwe bisaba ibintu bitatu. Ni ikihe ubona ari ingenzi kurusha ibindi? Sobanura.
1. Bari barangije amashuri ariko badafite akazi: bamwe birirwaga ku isantere, abandi bategereje amafaranga y'ababyeyi.
2. Yabasabye gushinga ikimina, buri wese agatanga 500 Frw buri cyumweru. Gakuru ntiyabyemeye ako kanya: yabajije uzarinda amafaranga n'icyo azakoreshwa.
3. Amafaranga abikwa kuri konti y'ikimina; nta wuyakoresha atabiganiriyeho n'abandi; buri nama igira inyandiko-mvugo.
4. Ingemwe nyinshi zumye kuko babiri batavomereye. Abo babiri basabye imbabazi, maze itsinda rishyiraho itegeko ryo kumenyesha abandi mbere y'umunsi wawe.
5. 12 × 500 = 6 000 Frw buri cyumweru; 6 000 × 52 = 312 000 Frw. Ni ayo abanyamuryango 12 bizigamira mu byumweru 52 (umwaka), buri wese atanga 500 Frw.
6. Kuko ari we wari wagaragaje impungenge ku kurinda amafaranga; uwitondera ingorane ni we ukwiye kuzirinda. Ni n'uburyo bwo guha agaciro ibitekerezo by'ushidikanya.
7. Ibisubizo biratandukana. Urugero: kuganira, kuko ari byo bituma amasezerano ashyirwaho kandi ibibazo bigakemuka mbere y'uko bivamo amakimbirane; ingemwe zumye kubera kutamenyeshanya.
Definition
Icyungo (ubwinshi: ibyungo) ni ijambo rihuza amagambo, ibice by'interuro cyangwa interuro, kandi rikagaragaza isano iri hagati yabyo: kongeraho, guhabanya, impamvu, intego, ingaruka cyangwa igihe.
Urugero: «Buri wese afite amafaranga make. Ariko turamutse dushyize hamwe, twagira menshi.» «Ariko» ihuza interuro ebyiri, ikagaragaza ko zihabanye.
| Isano | Ibyungo | Urugero |
|---|---|---|
| Kongeraho | na, kandi, ndetse, hamwe na | Ikimina cyizigamiye 312 000 Frw, ndetse cyagurishije ingemwe zirenga igihumbi. |
| Guhabanya | ariko, nyamara, ahubwo, naho | Nyamara Uwamahoro yavuze ati... |
| Impamvu | kuko, kubera ko | Ingemwe zumye kubera ko babiri batavomereye. |
| Intego | kugira ngo | Bishyize hamwe kugira ngo bizigamire. |
| Ingaruka | bityo, ni yo mpamvu, rero | Gakuru yabajije ibibazo by'ingenzi; ni yo mpamvu yagizwe umubitsi. |
| Igihe | igihe, iyo, mbere y'uko, nyuma y'uko | Nyuma y'uko bumvikanye, batoye abayobozi. |
| Ihitamo | cyangwa | Uwagize impamvu abimenyesha perezida cyangwa umwanditsi. |
Icyungo «kandi» cyo gikunze guhuza interuro cyangwa inshinga zitondaguye: Barahinze kandi barasaruye. Ntitwandika «Barahinze na barasaruye».
Worked example
Guhuza interuro ebyiri ukoresheje icyungo gikwiye
(a) «Ingemwe zumye.» + «Babiri ntibavomereye.» → Ingemwe zumye kuko babiri batavomereye. (impamvu)
(b) «Bamwe bashakaga kwirukana abo babiri.» + «Uwamahoro yasabye ko bababarirwa.» → Bamwe bashakaga kwirukana abo babiri, ariko Uwamahoro asaba ko bababarirwa. (guhabanya)
Uburyo: (1) ibaze isano iri hagati y'interuro zombi; (2) hitamo icyungo kigaragaza iyo sano; (3) reba niba inshinga ikurikira icyungo ikeneye guhinduka (urugero: «batavomereye» nyuma ya «kuko»).
Worked example
«na», «n'» cyangwa «no»?
Uzuza: (a) «Perezida ___ umubitsi.» (b) «Umubitsi ___ umwanditsi.» (c) «Kuvomera ___ gusukura akarima.»
Igisubizo: (a) na (umubitsi atangizwa n'ingombajwi); (b) n'umwanditsi (inyajwi u); (c) no gusukura (inshinga iri mu mbundo).
Warning
Ntukoreshe ibyungo bibiri bisobanura kimwe mu nteruro imwe: «Kubera ko kuko yatinze» si byo; hitamo kimwe. Kandi ntukandike «kugirango»: imyandikire yemewe ni kugira ngo.
Tip
Ibyungo ni ibimenyetso by'umuhanda: «ariko» ivuga ngo «hindukira», «kuko» ivuga ngo «dore impamvu», «bityo» ivuga ngo «dore aho bigeze». Iyo usoma umwandiko, shaka ibyungo: bikwereka uko ibitekerezo bikurikirana.
Practice
Imyitozo
Sobanura: (a) ikimina; (b) umubitsi; (c) inyandiko-mvugo.
Shaka ibyungo bitatu mu gika cya 5 cy'umwandiko, uvuge isano buri kimwe kigaragaza.
Uzuza na «na», «n'» cyangwa «no»: (a) Gakuru ___ Uwamahoro; (b) ingemwe ___ ifumbire; (c) kwizigamira ___ kuguriza.
Huza interuro ukoresheje icyungo cy'intego: «Batije akarima.» + «Bategure ingemwe.»
Kosora: «Yatinze kubera ko kuko imvura yaguye.»
Ikimina cy'abantu 15 gitanga 1 000 Frw buri wese buri cyumweru. Kizizigamira angahe mu byumweru 20? Andika igisubizo mu nteruro irimo icyungo cy'ingaruka.
Andika igika cy'interuro esheshatu ku itsinda wigeze gukoreramo (mu ishuri, mu muryango cyangwa mu mikino), ukoresheje ibyungo bitanu bitandukanye.
1. (a) itsinda ry'abantu bizigamira hamwe bakagurizanya; (b) ushinzwe kubika no gucunga amafaranga y'itsinda; (c) inyandiko ivuga ibyavugiwe n'ibyemerejwe mu nama.
2. «kubera ko» (impamvu); «Nyamara» (guhabanya); «kandi» (kongeraho).
3. (a) na; (b) n'ifumbire; (c) no kuguriza.
4. «Batije akarima kugira ngo bategure ingemwe.»
5. «Yatinze kuko imvura yaguye.» cyangwa «Yatinze kubera ko imvura yaguye.»
6. 15 × 1 000 = 15 000 Frw buri cyumweru; 15 000 × 20 = 300 000 Frw. Urugero: «Buri cyumweru bizigamira 15 000 Frw; bityo mu byumweru 20 bazaba bafite 300 000 Frw.»
7. Ibisubizo biratandukana. Reba ko ibyungo bitanu bitandukanye kandi buri kimwe gihuye n'isano kigaragaza.
Sources and credits
Umwandiko «Twese hamwe», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Imigani migufi «Inkingi imwe ntigera inzu» na «Abishyize hamwe nta kibananira» ni umurage wa rubanda nyarwanda.
Ifoto: Umuganda, Masako Kato, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Iri somo rikoresha ibikoresho biri ku ruhushya CC BY-SA, bityo na ryo risangizwa ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
