Gukunda Umurimo
Senior 3 · Kinyarwanda
Gukunda Umurimo
Lesson 2 of 4
25 min
Soma iki gika kivuga umunsi w'umuvumvu. Amagambo ari mu nyuguti ziteye ukundi ntavuga uwakoze cyangwa icyakozwe: avuga uko byakozwe, igihe byakorewe n'aho byabereye.
Mutoni yabyutse kare. Yazamutse umusozi bwangu, ariko ageze ku mitiba agenda gahoro. Yafunguye umutiba buhoro, kuko inzuki zirakara vuba. Uwo munsi bakoze cyane, kandi bakorana kinyamwuga. Kalisa yarumwe rimwe gusa, ariko yihangana gitwari. Ejo bazasubira haruguru gusarura indi mitiba.
Igika cyanditswe na Ganzaa, gishingiye ku mwandiko «Ubuki bwa Mutoni».
Ayo magambo yitwa ibisantera.
Definition
Igisantera (ubwinshi: ibisantera) ni ijambo ritagira inteko, risobanura inshinga (rimwe na rimwe ntera cyangwa ikindi gisantera), rivuga uko igikorwa gikorwa, igihe, ahantu, urugero cyangwa inshuro gikorwamo.
Urugero: Yafunguye umutiba buhoro. «Buhoro» isobanura inshinga «yafunguye»: yawufunguye ate?
| Ubwoko | Gisubiza | Ingero |
|---|---|---|
| Igisantera cy'uburyo | gute? | neza, nabi, vuba, bwangu, buhoro, gahoro, gitwari, kinyamwuga |
| Igisantera cy'igihe | ryari? | ejo, kare, ubu, nimugoroba |
| Igisantera cy'ahantu | he? | kure, hafi, haruguru, hepfo |
| Igisantera cy'urugero | ku rugero rungana iki? | cyane, gake, rwose |
| Igisantera cy'inshuro | inshuro zingahe? | rimwe, kabiri, gatatu, kenshi |
Igishushanyo: Ibibazo igisantera gisubiza, cyashushanyijwe na Ganzaa, gishingiye ku gika cy'umuvumvu Mutoni.
Dukurikije imiterere yabyo, ibisantera biri mu matsinda abiri:
Bigizwe n'igicumbi kimwe gusa, kidashobora gutandukanywamo uturemajambo dufite inyito: vuba, cyane, neza, nabi, kare, ejo, rwose.
Bigizwe n'akaremajambo k'imbere n'igicumbi. Akaremajambo k'imbere ni ko kabigira ibisantera.
| Akaremajambo k'imbere | Icyo kongeraho | Ingero n'intego |
|---|---|---|
| bu- | uburyo | buhoro (bu + horo); bwangu |
| ga- | uburyo cyangwa urugero | gahoro (ga + horo); gake (ga + ke) |
| ki- / gi- | «nk'uko ... abigenza»: uburyo bushingiye ku izina | kinyamwuga (ki + nyamwuga ← umwuga); kivandimwe (ki + vandimwe ← umuvandimwe); gitwari (ki + twari ← intwari) |
| ka- / ga- | inshuro | kabiri (ka + biri); gatatu (ka + tatu); kane (ka + ne) |
| ri- | inshuro imwe | rimwe (ri + mwe) |
Igenamajwi: itegeko rya Dahl wize mu mutwe wa mbere rirakora no hano: ki + twari → gitwari; ka + tatu → gatatu, kuko t ari ingombajwi ihuhwa. Ariko ka + biri → kabiri ntihinduka.
Amagambo arenze rimwe ashobora gukora umurimo w'igisantera: buri gihe, mu gitondo, ku manywa, mu ibanga. «Twasaruye mu gitondo» (ryari?).
Worked example
Gutahura no gusesengura ibisantera mu nteruro
Interuro: «Kalisa yarumwe rimwe gusa, ariko yihangana gitwari.»
Worked example
Igisantera cyangwa ntera?
(a) «Ubuki bwiza buragurwa vuba.» (b) «Mutoni asarura neza.»
Igisubizo: (a) bwiza ni ntera: isobanura izina «ubuki» kandi ifite indanganteko bu- y'inteko ya 14 (ubuki → bwiza). (b) neza ni igisantera: gisobanura inshinga «asarura», kandi ntigihinduka iyo duhinduye izina: Abavumvu basarura neza.
Tip
Ikizamini cy'inteko: simbuza izina ry'ugenga irindi ry'iyindi nteko. Niba ijambo ridahindutse (umwana yiruka vuba / imodoka zigenda vuba), ni igisantera. Niba rihindutse (umwana mwiza / imodoka nziza), ni ntera.
Warning
Ntukavange cyane na byinshi: «Akora cyane» (urugero rw'igikorwa) ≠ «Afite ibintu byinshi» (ntera y'umubare w'ibintu). Kandi ntukandike «akora neza cyane cyane cyane»: igisantera kimwe gikwiye kirahagije.
Practice
Imyitozo
Igisantera ni iki?
Shaka ibisantera muri iyi nteruro, uvuge ubwoko bwa buri kimwe: «Ejo abavumvu bazindutse kare, bakorana umwete kugeza nimugoroba.»
Tanga intego ya: (a) buhoro; (b) gatatu; (c) kivandimwe.
Uzuza n'igisantera gikwiye: (a) Inzuki zirakara ___ iyo uzibangamiye. (b) Twahuye ___ gusa uyu mwaka. (c) Yarwanye ___ kugeza atsinze.
Ni irihe jambo ari igisantera, irihe ari ntera? «Abasaruzi beza basarura neza.»
Kuki «gitwari» yandikwa «gi-» aho kuba «ki-»?
Andika interuro eshanu ku murimo ukunda, buri nteruro irimo igisantera cy'ubwoko butandukanye. Shyira umurongo munsi yabyo.
1. Ijambo ritagira inteko, risobanura inshinga (cyangwa ntera, cyangwa ikindi gisantera), rivuga uburyo, igihe, ahantu, urugero cyangwa inshuro.
2. ejo (igihe), kare (igihe), nimugoroba (igihe). «Umwete» ni izina, «bakorana umwete» ni imvugo y'uburyo.
3. (a) bu + horo; (b) ka + tatu (ka → ga kubera itegeko rya Dahl); (c) ki + vandimwe.
4. (a) vuba; (b) rimwe; (c) gitwari.
5. «beza» ni ntera (isobanura «abasaruzi», ihinduka bitewe n'inteko); «neza» ni igisantera (isobanura «basarura», ntihinduka).
6. Kubera itegeko rya Dahl: ki- ihinduka gi- imbere y'umugemo utangizwa n'ingombajwi ihuhwa t (twari).
7. Urugero: «Umudozi adoda neza (uburyo). Atangira akazi kare (igihe). Iduka rye riri hafi y'isoko (ahantu). Akunda umurimo we cyane (urugero). Abakiriya bamusura kenshi (inshuro).»
Sources and credits
Igika cy'intangiriro, imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Igishushanyo «Ibibazo igisantera gisubiza» (SVG): Written by Ganzaa.
