Gukunda Umurimo
Senior 3 · Kinyarwanda
Gukunda Umurimo
Lesson 3 of 4
25 min
Mu migani miremire y'Ikinyarwanda, inyamaswa zivuga nk'abantu, zigira imico nk'iy'abantu, kandi zitwigisha ibyo abantu bakwiye kwirinda cyangwa gukurikiza. Uyu mugani muremure, wanditswe na Ganzaa, ubera mu gihe cy'umuganura, umunsi wo kwishimira umusaruro. Nyuma yo kuwusoma, uzaganira na bagenzi bawe mu buryo bwo kungurana ibitekerezo.
Umugani muremure wahimbwe na Ganzaa.
(1) Kera habayeho igihugu cy'inyamaswa cyategekwaga n'Intare. Igihe cy'isarura cyegereje, Intare ihamagara inyamaswa zose iti: «Ku munsi w'umuganura, buri wese azazane umuganura w'umurima we bwite. Uzazana umusaruro mwiza kurusha abandi azahabwa ishimwe imbere y'igihugu cyose.»
(2) Inkima yasubiye mu murima wayo w'insina, iwitaho buri munsi: irabagara, ishyiramo ifumbire, isasira insina, ikazikuraho amababi yumye. Impongo yo yateye amasaka, iyarinda inyoni kuva mu gitondo kugeza nimugoroba. Impyisi yo yirirwaga iryamye mu gicucu, ikavuga iti: «Kuki navunika kandi imirima y'abandi yera?»
(3) Ijoro ribanziriza umunsi w'umuganura, Impyisi inyura mu murima w'Inkima rwihishwa, itema igitoki kinini kurusha ibindi, igitwara iwayo.
(4) Ku munsi w'umuganura, inyamaswa zose ziraterana. Impongo izana amasaka meza yeze neza. Inkima izana ibitoki bitatu byiza, ariko ibabaye, kuko yari yabuze icyiza kurusha ibindi. Impyisi igeze imbere y'Intare, ishyira hasi igitoki kinini kitigeze kibonwa. Inyamaswa zose zirumirwa. Intare iti: «Ishimwe ni iry'Impyisi!»
(5) Ni bwo Inzovu, umucamanza w'igihugu, yahagurutse buhoro iti: «Mwami, mbere y'uko utanga ishimwe, reka mbaze ikibazo kimwe buri wese: watangiye guhinga ryari, kandi wahuye n'izihe ngorane?» Impongo isubiza vuba, ivuga uko yarwanye n'inyoni amezi atatu. Inkima ivuga umunsi yateyeho insina, uko yazibagaye n'uko yazisasiye. Impyisi yo itangira gutitira iti: «Jye... nahinze... mu gihe cy'izuba... kandi ... umurima wanjye uri... kure.»
(6) Inzovu iti: «Ngaho tujyane tuwurebe.» Bageze aho Impyisi yavugaga, basanga ni ishyamba ritigeze rihingwa. Inkima yegera igitoki, ireba aho cyatemewe, iravuga iti: «Iki ni igitoki cy'insina yanjye ya mbere ku muhanda: nayiteye ubwanjye.» Impyisi ibura aho ihungira.
(7) Intare itegeka ko ishimwe rihabwa Inkima, kandi ko Impyisi izakora mu murima w'Inkima igihembwe cyose, kugira ngo imenye agaciro k'umurimo. Ku iherezo ry'icyo gihembwe, Impyisi ntiyari ikiryamye mu gicucu: yari yarahinze akarima kayo bwite. Si jye wahera, hahera umugani.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| umuganura | ibirori byo kwishimira umusaruro w'umwaka, n'umusaruro wa mbere ubwawo utangwa muri ibyo birori |
| isarura | igihe cyo gukura imyaka mu murima imaze kwera |
| gusasira | gushyira ibyatsi cyangwa amababi ku butaka munsi y'ibimera kugira ngo bubike ubuhehere |
| gutitira | kuvuga udidimanga kubera ubwoba cyangwa isoni |
| kurumirwa | gutangara cyane ku buryo ubura icyo uvuga |
| ishimwe | igihembo cyangwa icyubahiro gihabwa uwakoze neza |
1. Intare yasabye inyamaswa iki ku munsi w'umuganura?
2. Inkima n'Impongo bitaye bite ku mirima yabyo? Impyisi yo yakoraga iki?
3. Kuki Inkima yababaye ku munsi w'umuganura?
4. Ni ikihe kibazo Inzovu yabajije, kandi cyari kigamije iki?
5. Ni ikihe gihano Impyisi yahawe, kandi cyagize akahe kamaro?
6. Gusesengura: Vuga uturango tubiri tw'umugani muremure tugaragara muri uyu mwandiko.
7. Gusuzuma: Ese igihano cy'Impyisi cyari gikwiye? Wari kugitanga ute iyo uba Intare?
1. Kuzana umuganura w'umurima wa buri wese bwite; uwazana umusaruro mwiza agahabwa ishimwe.
2. Inkima yabagaraga, igashyiramo ifumbire, igasasira insina; Impongo yateye amasaka iyarinda inyoni. Impyisi yirirwaga iryamye mu gicucu.
3. Kuko yari yabuze igitoki cyiza kurusha ibindi: Impyisi yari yakibye.
4. Yabajije buri wese igihe yatangiriye guhinga n'ingorane yahuye na zo. Byari ukugaragaza ko uwakoze ari we ushobora gusobanura umurimo we.
5. Gukora mu murima w'Inkima igihembwe cyose. Byatumye Impyisi imenya agaciro k'umurimo, ihinga akarima kayo bwite.
6. Urugero: utangirwa na «Kera habayeho»; abakinankuru ni inyamaswa zivuga nk'abantu; urangirwa na «Si jye wahera, hahera umugani»; utanga isomo.
7. Ibisubizo biratandukana. Urugero: cyari gikwiye kuko cyigishaga aho guhana gusa; nari kongeraho gusaba Inkima imbabazi imbere y'abandi.
Definition
Kungurana ibitekerezo ni ikiganiro cy'itsinda aho buri wese atanga igitekerezo cye, akumva iby'abandi, maze bose bagafatanya kugera ku myumvire cyangwa ku gisubizo kimwe. Si ukujya impaka: nta tsinda ritsinda irindi, ahubwo ibitekerezo byunganirana.
| Ingingo | Kungurana ibitekerezo | Kujya impaka |
|---|---|---|
| Intego | kugera ku gisubizo kimwe cyumvikanyweho | kwemeza ko uruhande rwawe ari rwo rufite ukuri |
| Imiterere | itsinda rimwe rifatanya | amatsinda abiri ahanganye |
| Iherezo | umwanzuro w'itsinda, ushyikirizwa abandi | abacamanza batangaza itsinda ryatsinze |
| Imvugo | «Nunganira...», «Twabihuza dute?» | «Ndanyomoza...», «Ibimenyetso bigaragaza ko...» |
Worked example
Igice cy'ikiganiro cyanogejwe
Ikibazo: «Ni iki cyatuma urubyiruko rukunda imirimo y'amaboko?»
KEZA: Ndatekereza ko amashuri y'imyuga akwiye kumenyekana cyane, kubera ko benshi batazi ibyo yigisha.
GISA: Nunganira ibyo Keza avuze: nongeyeho ko ababyeyi na bo bakwiye kubimenya, kuko ari bo bagira inama abana.
IRIZA: Ndumva impamvu, ariko ndabibona ukundi gato: ikibazo nyamukuru ni uko abakora iyo mirimo badahabwa agaciro. Tukwiye gutumira abayikora batsinze ngo baganirize abanyeshuri.
UMUYOBOZI: Ibitekerezo byanyu bihurira ku kumenyekanisha: amashuri, ababyeyi, n'ingero z'abatsinze. Twese turabyemera?
Icyo twigira: nta wasenye igitekerezo cy'undi; buri wese yubatse ku cyabanje, maze umuyobozi abihuza.
Warning
Mu kungurana ibitekerezo, ntukirirwe ufata ijambo wenyine, kandi ntuceceke igihe cyose. Ntugace undi mu ijambo, kandi ntugaseke igitekerezo cy'undi. Umwanzuro ugomba kuba uw'itsinda, si uw'umuntu umwe uvuga cyane.
Practice
Imyitozo
Sobanura: (a) umuganura; (b) gusasira; (c) kurumirwa.
Ni ikihe kimenyetso cyagaragaje ko igitoki cyari icy'Inkima?
Kungurana ibitekerezo bitandukaniye he no kujya impaka? Vuga itandukaniro ribiri.
Vuga inshingano eshatu zitangwa mu itsinda rihana ibitekerezo.
Hindura iyi nteruro ube imvugo y'ikinyabupfura yo kutemeranya: «Ibyo uvuze ni amafuti.»
Kwandika: mu itsinda, muganire ku kibazo «Ni iki cyatuma urubyiruko rukunda imirimo y'amaboko?» Umwanditsi yandike raporo ngufi y'umwanzuro wanyu (interuro 6–8).
1. (a) ibirori byo kwishimira umusaruro, n'umusaruro wa mbere utangwamo; (b) gushyira ibyatsi cyangwa amababi munsi y'ibimera ngo ubutaka bubike ubuhehere; (c) gutangara cyane ku buryo ubura icyo uvuga.
2. Inkima yamenye aho cyatemewe, ivuga ko ari icy'insina yayo ya mbere ku muhanda; kandi «umurima» w'Impyisi wari ishyamba ritigeze rihingwa.
3. Kungurana ibitekerezo bigamije igisubizo kimwe, mu itsinda rimwe rifatanya; impaka zigamije kwemeza uruhande rumwe, hagati y'amatsinda ahanganye, zigasozwa n'abacamanza.
4. Umuyobozi w'ikiganiro, umwanditsi, umuvugizi.
5. Urugero: «Ndumva impamvu ubivuga, ariko ndabibona ukundi kubera ko...»
6. Raporo ntangarugero (yanditswe na Ganzaa): «Itsinda rya 3 ryaganiriye ku kibazo cy'icyatuma urubyiruko rukunda imirimo y'amaboko. Twabaye abanyeshuri batanu; Gisa ni we wayoboye ikiganiro. Twasanze impamvu nyamukuru ari uko iyo mirimo itamenyekana kandi idahabwa agaciro. Twemeje ibintu bitatu: kumenyekanisha amashuri y'imyuga mu nama z'ababyeyi; gutumira abayikora batsinze ngo baganirize abanyeshuri; no gutegura urugendo shuri mu nganda nto zo mu karere. Twese twemeye uyu mwanzuro. Byanditswe na Iriza, umwanditsi w'itsinda.»
Sources and credits
Umugani muremure «Umuganura w'inyamaswa», imbonerahamwe, ingero, imyitozo, raporo ntangarugero n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Intangiriro «Kera habayeho» n'iherezo «Si jye wahera, hahera umugani» ni imvugo gakondo z'imigani miremire nyarwanda.
Ifoto: Gusasira urutoki, Philemon Niyomwungeli, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Iri somo rikoresha ibikoresho biri ku ruhushya CC BY-SA, bityo na ryo risangizwa ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
