Iterambere
Primary 4 · Kinyarwanda
Iterambere
Lesson 1 of 4
40 min
Let's begin
Tekereza umudugudu ufite robine imwe gusa, abantu bose bagatonda umurongo muremure bategereje kuvoma. Wowe wakora iki?
Uyu munsi urasoma inkuru y'abaturage bahuye n'ibibazo byinshi, maze bafata ikemezo gikomeye cyahinduye imibereho yabo. Iterambere ritangirira ku kemezo nk'icyo.
Inkuru yanditswe na Ursula Nafula, ihindurwa mu Kinyarwanda na Patrick Munyurangabo (African Storybook). Ganzaa yakosoye imyandikire, inoza interuro kandi ihindura izina ry'umwana.
Umudugudu wacu wari ufite ibibazo byinshi. Twatondaga umurongo muremure dutegereje kuvoma kuri robine imwe gusa twari dufite. Twari twaramenyereye gutegereza ibiryo duhabwa n'abagiraneza.
Twakingaga amazu yacu hakiri kare, kubera gutinya abajura. Abana benshi bari barataye ishuri. Abakobwa bajyaga gukora imirimo yo mu rugo mu yindi midugudu, naho abahungu b'ingimbi birirwaga bazerera, cyangwa bagakorera abandi mu mirima.
Iyo umuyaga wahuhaga, imyanda y'impapuro yanyanyagiraga hirya no hino, ikamanika ku mashami y'ibiti no ku nzitiro. Ibimene by'amacupa byajugunywaga aho babonye hose, bigakomeretsa abantu.
Umunsi umwe, robine yacu irakama, n'ibigega byose bishiramo amazi. Nuko data arahaguruka. Azenguruka ingo zose, akangurira abaturage kuza mu nama y'umudugudu.
Abaturage bose bateranira munsi y'igiti kinini, bamutega amatwi. Data arababwira ati: “Tugomba gukorera hamwe, tugakemura ibibazo byacu ubwacu”.
Umwana w'imyaka umunani witwa Byiringiro, wari wicaye ku ishami ry'igiti, avuga mu ijwi riranguruye ati: “Nange nshobora gufasha gukora isuku!” Umugore umwe aravuga ati: “Twebwe abagore dushobora kwishyira hamwe, tugahinga ibyo kurya”. Undi mugabo arahaguruka ati: “Abagabo tuzacukura iriba”.
Twese duhurira ku ijwi rimwe tuti: “Tugomba guhindura imibereho yacu!” Kuva uwo munsi, twakoreye hamwe, dukemura ibibazo byacu kimwe kimwe.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| kuvoma | kujya kuzana amazi ku iriba, ku isoko y'amazi cyangwa kuri robine |
| abagiraneza | abantu bafasha abandi batiteze inyungu |
| ingimbi | umuhungu uri hagati y'ubwana n'ubusore |
| kuzerera | kugenda hirya no hino nta cyo ukora |
| kunyanyagira | gusandara hirya no hino |
| gukama | kubura amazi burundu |
| gukangurira | gushishikariza abantu gukora ikintu |
Vuga ibibazo bitatu umudugudu wari ufite.
Igisubizo: Robine imwe gusa, abajura, abana bataye ishuri, imyanda n'ibimene by'amacupa.
Ni iki cyatumye abaturage bateranira mu nama?
Igisubizo: Robine yarakamye, ibigega bishiramo amazi, maze data abakangurira kuza mu nama.
Byiringiro yiyemeje gukora iki?
Igisubizo: Yiyemeje gufasha gukora isuku.
Abagore n'abagabo biyemeje iki?
Igisubizo: Abagore biyemeje guhinga ibyo kurya, abagabo biyemeza gucukura iriba.
Kuki ikemezo cy'abaturage ari “ik'ingirakamaro”?
Igisubizo: Kuko aho gukomeza gutegereza abandi, buri wese yiyemeje kugira icyo akora, maze bakemura ibibazo bafatanyije. Ni uko iterambere rigerwaho.
Utwatuzo ni utumenyetso dushyira mu nyandiko kugira ngo tuyisome neza kandi twumve icyo ivuga. Uyu munsi turiga utune:
| Akamenyetso | Izina | Igihe tugakoresha | Urugero |
|---|---|---|---|
| . | akadomo (akabago) | ku musozo w'interuro isanzwe ivuga ikintu | Umudugudu wacu wari ufite ibibazo byinshi. |
| ? | akabazo | ku musozo w'interuro ibaza | Ni nde uzacukura iriba? |
| ! | agatangaro | ku musozo w'interuro igaragaza gutangara, ibyishimo, ubwoba cyangwa itegeko | Nange nshobora gufasha! |
| , | akitso | gutandukanya ibintu biri ku rutonde, cyangwa guhumeka gato mu nteruro | Abagore, abagabo n'abana bose baje mu nama. |
Ikitonderwa: Ku rutonde, ntidushyira akitso mbere ya “na”: ibishyimbo, ibigori n'imboga. Nyuma y'akadomo, akabazo cyangwa agatangaro, interuro ikurikira itangizwa n'inyuguti nkuru.
Tip
Uko wabyibuka: Akadomo ni “hagarara”. Akitso ni “humeka gato”. Akabazo ni “baza”. Agatangaro ni “tangara!” Soma interuro mu ijwi riranguruye: ijwi ryawe rizakwereka akamenyetso gakwiye.
Andika interuro eshanu zivuga ku kibazo kiri mu mudugudu wanyu, n'uko mwagikemura mufatanyije. Koresha akadomo, akitso, akabazo n'agatangaro, buri kamenyetso nibura rimwe.
Urugero: “Mu mudugudu wacu hari imyanda myinshi. Ni iki twakora? Abana, ababyeyi n'abaturanyi bose bashobora kuyitoragura ku wa Gatandatu. Tuzayishyira mu kimoteri. Mbega umudugudu mwiza tuzagira!”
Shyiraho akamenyetso gakwiye: “Ni nde uzacukura iriba__”
Igisubizo: akabazo (?): “Ni nde uzacukura iriba?”
Shyiraho akamenyetso gakwiye: “Mbega amazi meza__”
Igisubizo: agatangaro (!): “Mbega amazi meza!”
Shyiraho akitso aho gakwiye: “Abagore bahinze ibishyimbo ibigori n'imboga.”
Igisubizo: “Abagore bahinze ibishyimbo, ibigori n'imboga.”
Shyiraho akamenyetso gakwiye: “Kuva uwo munsi twakoreye hamwe__”
Igisubizo: akadomo (.): “Kuva uwo munsi twakoreye hamwe.”
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: Ikemezo k'ingirakamaro, wanditswe na Ursula Nafula, uhindurwa mu Kinyarwanda na Patrick Munyurangabo. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2015), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yakosoye amakosa make y'imyandikire, inoza interuro kandi ihindura izina “Juma” riba “Byiringiro”.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Ni akahe kamenyetso gasoza iyi nteruro: “Ni iki cyatumye abaturage bateranira mu nama”
