Iterambere
Primary 4 · Kinyarwanda
Iterambere
Lesson 2 of 4
40 min
Let's begin
Wowe ujya ku ishuri n'amaguru, n'igare, kuri moto cyangwa muri bisi? Ubwo buryo bwose bwo gutwara abantu n'ibintu bwitwa ubwikorezi.
Uyu munsi urasoma urugendo rwa Keza wavuye i Kigali ajya i Rubavu. Itegereze uburyo bw'ubwikorezi abona mu nzira, n'uko bufasha Igihugu gutera imbere.
Byanditswe na Ganzaa.
Ku wa Gatandatu mu gitondo, Keza na nyina bageze muri gare ya Nyabugogo i Kigali. Hari urujya n'uruza rw'abantu, za bisi nini na za tagisi nto. Nyina agura amatike abiri, bajya muri bisi ijya i Rubavu. Keza yicara iruhande rw'idirishya, maze yambara umukandara w'intebe.
Bisi igenda ku muhanda wa kaburimbo, inyura mu misozi myiza. Mu nzira, Keza abona amakamyo atwaye imizigo: imwe itwaye sima n'ibyuma byo kubaka, indi itwaye ibirayi bivuye mu Musanze. Abona n'abanyonzi batwaye ibitoki ku magare, na moto zitwaye abagenzi bambaye ingofero z'ubwirinzi.
Nyina aramusobanurira ati: “Umuhanda mwiza ni ingenzi mu iterambere. Utuma umuhinzi ageza umusaruro we ku isoko vuba, utaraborera. Utuma umurwayi agera kwa muganga vuba, kandi ba mukerarugendo bakagera ku birunga no ku kiyaga cya Kivu”.
Nyuma y'amasaha nk'atatu, bagera i Rubavu. Bajya ku nkombe y'ikiyaga cya Kivu. Keza abona ubwato bunini butwaye imizigo, n'amato mato y'abarobyi. Nyina ati: “Amato na yo ni uburyo bw'ubwikorezi. Atwara abantu n'ibicuruzwa, akabihuza n'utundi turere dukora ku kiyaga, nka Karongi na Rusizi”.
Ku mugoroba, indege nto iguruka hejuru y'ikiyaga. Keza aravuga ati: “Mama, umunsi umwe nzagenda mu ndege!” Nyina aramwenyura ati: “Uzabigeraho. Indege zihuza u Rwanda n'ibindi bihugu byo ku isi. Ariko wibuke: aho ugiye hose, ugomba kubahiriza amategeko y'umuhanda, kugira ngo ugende amahoro”.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| ubwikorezi | gutwara abantu n'ibintu, ubivana ahantu hamwe ubijyana ahandi |
| gare | aho bisi na tagisi zihagarara zifata abagenzi |
| urujya n'uruza | abantu benshi bagenda, abandi baza |
| kaburimbo | umuhanda wubakishijwe godoro, ukomeye kandi utagira ivumbi |
| abanyonzi | abatwara abagenzi cyangwa imizigo ku magare |
| ba mukerarugendo | abantu basura ahantu heza kugira ngo baruhuke kandi bahamenye |
| ibicuruzwa | ibintu bigurishwa |
| inkombe | aho amazi y'ikiyaga cyangwa y'uruzi agarukira |
Keza na nyina bafatiye bisi he?
Igisubizo: Muri gare ya Nyabugogo i Kigali.
Vuga uburyo butatu bw'ubwikorezi Keza yabonye.
Igisubizo: Bisi, amakamyo, amagare, moto, amato n'indege.
Umuhanda mwiza ufasha umuhinzi ute?
Igisubizo: Utuma ageza umusaruro we ku isoko vuba, utaraborera.
Amato yo ku kiyaga cya Kivu atwara iki?
Igisubizo: Atwara abantu n'ibicuruzwa.
Iyo hatabaho imihanda n'ibinyabiziga, ubuzima bwari kumera bute?
Igisubizo: Umusaruro waborera mu mirima, abarwayi bagatinda kugera kwa muganga, kandi abantu ntibabasha gusurana cyangwa gucuruza kure.
Dutangiza ijambo inyuguti nkuru (A, B, K, R...) muri ibi bihe:
Tip
Uko wabyibuka: Mbere yo kwandika ijambo, ibaze uti: “Ese ni intangiriro y'interuro? Ese ni izina ry'umuntu, ahantu, igihugu, ururimi, umunsi cyangwa Imana?” Niba igisubizo ari “yego”, tangiza inyuguti nkuru!
Kuvuga: Mu itsinda ry'abantu batatu, buri wese avuge urugendo yakoze: yagiye he, yagenze ate, abona iki mu nzira. Abandi bamutege amatwi, maze bandike amazina bwite y'ahantu bumvise.
Kwandika: Andika interuro enye ku rugendo wakoze cyangwa ku nzira unyuramo ujya ku ishuri. Koresha nibura amazina y'ahantu atatu, uyandike neza mu nyuguti nkuru.
Urugero: “Mva i Kimironko njya ku ishuri n'amaguru. Nyura ku isoko rya Kimironko. Ku wa Gatandatu, ge na data twagiye i Huye muri bisi. Twabonye umugezi wa Nyabarongo!”
Kosora iyi nteruro: “keza na nyina bagiye i rubavu.”
Igisubizo: “Keza na nyina bagiye i Rubavu.”
Kosora iyi nteruro: “abanyarwanda bavuga ikinyarwanda.”
Igisubizo: “Abanyarwanda bavuga Ikinyarwanda.”
Ni irihe jambo ryanditse nabi muri “umugezi wa nyabarongo”?
Igisubizo: “nyabarongo”; ni izina bwite, rigomba kwandikwa “Nyabarongo”.
Vuga impamvu ebyiri zituma umuhanda mwiza ari ingenzi.
Igisubizo: Ugeza umusaruro ku isoko vuba, ufasha abarwayi kugera kwa muganga, kandi ugeza ba mukerarugendo aho basura.
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: “Urugendo rwa Keza i Rubavu”. Byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: Kigali Nyabugogo bus station.jpg, yafashwe na Zameer Jivraj, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC BY-SA 4.0.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Iri somo rikoresha ifoto iri ku ruhushya CC BY-SA, bityo na ryo risangizwa ku ruhushya CC BY-SA 4.0. (This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.)
Isuzume
Ni irihe jambo ryanditswe nabi muri iyi nteruro: “Twasuye ikiyaga cya kivu.”
