Iterambere
Primary 4 · Kinyarwanda
Iterambere
Lesson 3 of 4
40 min
Let's begin
Iyo ushaka kugira icyo ubwira nyogokuru utuye kure, ubigenza ute? Uramuhamagara kuri terefoni, cyangwa ukamwoherereza ubutumwa.
Ariko kera nta terefoni zabagaho! Uyu munsi urasoma ikiganiro cya Mugisha na sogokuru we, kivuga uko abantu bahanahanaga amakuru kera n'uko bayahanahana ubu.
Byanditswe na Ganzaa.
Mugisha atuye i Kigali, naho sogokuru we atuye i Nyamagabe. Buri cyumweru, Mugisha amuhamagara kuri terefoni. Umunsi umwe, amuhamagara kuri videwo, amwereka igitabo gishya yahawe ku ishuri. Sogokuru araseka cyane ati: “Mbega ibitangaza! Ndakubona nk'aho uri hano iruhande rwange!”
Mu biruhuko, Mugisha asura sogokuru. Ku mugoroba, bicaye iruhande rw'umuriro, Mugisha aramubaza ati: “Sogokuru, kera mutaragira terefoni, mwamenyeshanyaga amakuru mute?”
Sogokuru aramusobanurira ati: “Kera, iyo washakaga kugira icyo ubwira umuntu utuye kure, wamwohererezaga intumwa n'amaguru. Hari n'igihe wandikaga ibaruwa, ikamara iminsi myinshi mu nzira. Amakuru y'Igihugu twayumvaga kuri radiyo, kandi si ingo zose zari ziyifite”.
Sogokuru akomeza agira ati: “Ubu ibintu byarahindutse. Iyo nshaka kumenya igiciro k'ibirayi ku isoko rya Kigali, mbaza kuri terefoni. Umuhungu wange anyoherereza amafaranga kuri terefoni, nkayabona mu kanya gato. Abaganga, abarimu n'abacuruzi bakoresha terefoni na mudasobwa. Itumanaho ryihutisha iterambere”.
Mugisha aratekereza, hanyuma arabaza ati: “Ese itumanaho ry'ubu nta ngorane rigira?” Sogokuru ati: “Rirazigira, mwuzukuru wange. Ntukabwire umuntu utazi umubare w'ibanga wa terefoni, kandi ntugahe amakuru yawe abantu utazi kuri interineti. Ikindi, terefoni ntigomba kukubuza kwiga cyangwa kuganira n'abo mubana”. Mugisha arabyemera, maze aramubwira ati: “Nzakomeza kubahamagara buri cyumweru!”
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| itumanaho | uburyo abantu bahanahana amakuru: terefoni, radiyo, ibaruwa, interineti |
| intumwa | umuntu woherezwa gutwara ubutumwa |
| ibaruwa | ubutumwa bwanditse ku rupapuro, bwoherezwa undi muntu |
| mudasobwa | imashini ikoreshwa mu kwandika, kubara no gushaka amakuru |
| umubare w'ibanga | imibare y'ibanga ifungura terefoni cyangwa konti |
| guhamagara kuri videwo | kuvugana n'umuntu kuri terefoni mubonana |
| kwihutisha | gutuma ikintu kigenda vuba |
Mugisha na sogokuru batuye he?
Igisubizo: Mugisha atuye i Kigali, sogokuru atuye i Nyamagabe.
Kera abantu bamenyeshanyaga amakuru bate?
Igisubizo: Bohererezaga intumwa n'amaguru, bakandika amabaruwa, kandi bumvaga radiyo.
Sogokuru akoresha terefoni mu biki?
Igisubizo: Kumenya ibiciro ku isoko, kwakira amafaranga no kuvugana n'umwuzukuru we.
Ni izihe nama sogokuru yagiriye Mugisha?
Igisubizo: Kutabwira abo atazi umubare w'ibanga, kudaha abo atazi amakuru ye kuri interineti, no kutareka terefoni ngo imubuze kwiga.
Gereranya itumanaho rya kera n'iry'ubu. Ni irihe ryihuta kurusha irindi? Kubera iki?
Igisubizo: Iry'ubu ni ryo ryihuta: ubutumwa bwa terefoni bugera mu kanya gato, naho ibaruwa n'intumwa byamaraga iminsi myinshi mu nzira.
Impuzanyito ni amagambo abiri cyangwa arenga ahuje ibisobanuro.
| Ijambo | Impuzanyito yaryo | Urugero |
|---|---|---|
| ibaruwa | urwandiko | Sogokuru yanditse ibaruwa. = Sogokuru yanditse urwandiko. |
| vuba | bwangu | Ubutumwa bwageze vuba. = Ubutumwa bwageze bwangu. |
| umwarimu | umurezi | Umwarimu wacu arakoresha mudasobwa. |
| ibyishimo | umunezero | Sogokuru yagize ibyishimo byinshi. |
| umukire | umukungu | Umwuga urakiza: uwukora aba umukire. |
Imbusane ni amagambo afite ibisobanuro binyuranye.
| Ijambo | Imbusane yaryo | Urugero |
|---|---|---|
| kohereza | kwakira | Umuhungu yohereje amafaranga, sogokuru arayakira. |
| kure | hafi | Sogokuru atuye kure; umuturanyi atuye hafi. |
| vuba | buhoro | Terefoni yihuta; ibaruwa yagendaga buhoro. |
| kubaza | gusubiza | Mugisha arabaza, sogokuru arasubiza. |
| kera | ubu | Kera nta terefoni zabagaho; ubu ziri hose. |
Tip
Uko wabyibuka: Impuzanyito zirahuza: zisa n'impanga zisobanura kimwe. Imbusane zirabusanye: imwe ivuga ibinyuranye n'iby'indi, nka “kure” na “hafi”.
Mu babiri, mukine ikiganiro cya terefoni hagati y'umwana na sogokuru cyangwa nyirakuru. Wibuke: iyo uvugana n'umukuru, umubwira mu bwinshi bw'icyubahiro (muraho, murakoze).
Mu kiganiro cyanyu, koresha nibura impuzanyito imwe n'imbusane imwe.
Tanga impuzanyito ya “ibaruwa”.
Igisubizo: urwandiko.
Tanga imbusane ya “kohereza”.
Igisubizo: kwakira.
Tanga imbusane ya “kure”.
Igisubizo: hafi.
Simbuza ijambo “bwangu” impuzanyito yaryo: “Ubutumwa bwageze bwangu.”
Igisubizo: “Ubutumwa bwageze vuba.”
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: “Mugisha na sogokuru”. Byanditswe na Ganzaa.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Huza buri jambo n'impuzanyito yaryo.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.
