Iterambere
Primary 4 · Kinyarwanda
Iterambere
Lesson 4 of 4
40 min
Let's begin
Mu mudugudu wanyu, ni nde uyobora abaturage? Umuyobozi mwiza aba ameze ate?
Uyu munsi urasoma inkuru y'abaturage bibagiwe gukora, n'umwana muto wabafashije kongera gutera imbere. Uzitegereze kandi uko amagambo y'abantu yandikwa mu nkuru.
Inkuru yanditswe kandi ishushanywa na Edwin Irabor, ihindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana (African Storybook). Ganzaa yarayihinnye, ikosora imyandikire, kandi ikuramo igice kivuga ku nzoga.
Kera habayeho umudugudu witwaga Mahumbezi. Abawutuye bose bari urubyiruko: nta musaza cyangwa umukecuru n'umwe wabonekaga muri uwo mudugudu.
Abasore n'inkumi b'i Mahumbezi baririmbaga, bakabyina, bakishimisha amanywa n'ijoro. Bageze aho bibagirwa gukora. Ntibagihinga, kandi nta cyo bizigamiraga.
Umunsi umwe barabyuka, basanga ibyo kurya byabashiranye. Nta ndirimbo yari ikiharangwa, kuko bari bashonje kandi bacitse intege. Bajya mu mbuga y'umuyobozi wabo witwaga Cyiza, bararira cyane.
Cyiza arasohoka, arababwira ati: “Nimurekere aho kurira! Nimuze twegeranye imbaraga dusigaranye, turebe uko twabaho”. Abaturage barasakuza bati: “Uri umuyobozi wacu, ugomba kudushakira ibyo kurya!” Cyiza aceceka akanya, hanyuma aravuga ati: “Ubu sinkiri umuyobozi wanyu. Ngiye gushaka ahandi hari amahoro. Mwihitiremo undi muyobozi”. Nuko apakira ibintu bye, arigendera.
Abaturage babura uwababera umuyobozi, bongera kurira. Nuko ijwi rituje kandi ryumvikana riravuga riti: “Ndemera kuba umuyobozi wanyu!” Bose barahindukira, basanga ni umuhungu muto uturutse mu kivunge cy'abantu.
Umuhungu aravuga ati: “Nshobora kubafasha, ariko munsezeranye ko muzareka kwishimisha amanywa n'ijoro, kandi ko muzakurikiza inama zange”. Abaturage batangazwa n'ubutwari bwe, bamusezeranya kumwubaha.
Abajyana kure y'umudugudu, mu rwuri rwiza cyane. Babona ibyo kurya, bararuhuka. Hanyuma abibutsa uko bahinga n'uko borora. Abaturage ba Mahumbezi batangira gukora cyane. Mu gihe gito, babona ibyo kurya n'ibyo kunywa bihagije. Bongera kwishima no kubyina, ariko ntibongera kwibagirwa umurimo.
Buri joro, uwo muyobozi muto yajyaga kuganira n'umusaza w'inararibonye wari utuye hafi y'urwo rwuri. Umusaza yamubwiraga inkuru z'abagabo n'abagore b'intwari bakemuye ibibazo by'abaturage babo. Uwo muhungu akura aba umuyobozi w'inararibonye kandi w'igihangange.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| urubyiruko | abasore n'inkumi, abantu bakiri bato |
| kwizigamira | kubika ikintu cyangwa amafaranga yo gukoresha nyuma |
| gucika intege | kunanirwa, kubura imbaraga |
| ikivunge | abantu benshi bateraniye hamwe |
| gusezeranya | kwemerera umuntu ko uzakora ikintu |
| urwuri | ahantu hari ubwatsi bwinshi aho amatungo arishirizwa |
| inararibonye | umuntu wabonye byinshi mu buzima, uzi gutanga inama |
Ni iki cyatumye abaturage ba Mahumbezi bicwa n'inzara?
Igisubizo: Bibagiwe gukora, bishimisha amanywa n'ijoro, ntibagira icyo bizigamira.
Cyiza yakoze iki igihe abaturage bamusabye kubashakira ibyo kurya?
Igisubizo: Yavuze ko atakiri umuyobozi wabo, maze ava mu mudugudu.
Umuhungu muto yasabye abaturage kumusezeranya iki?
Igisubizo: Kureka kwishimisha amanywa n'ijoro no gukurikiza inama ze.
Ni iki cyagaragaje ko umuhungu muto ari umuyobozi mwiza?
Igisubizo: Yagize ubutwari bwo kwitanga, yigisha abaturage guhinga no korora, kandi ahora yigira ku nama z'umusaza w'inararibonye.
Mu nkuru wasomye, abantu benshi baravuga. Kugira ngo twandike amagambo yabo uko bayavuze, dukoresha utu tumenyetso:
| Akamenyetso | Izina | Igihe tugakoresha |
|---|---|---|
| : | utubago tubiri | mbere y'amagambo y'umuntu (nyuma ya “ati”, “bati”, “aravuga ati”), cyangwa mbere y'urutonde |
| “ | utwuguruzo | dutangira amagambo y'umuntu uko yayavuze |
| ” | utwugarizo | dusoza amagambo y'umuntu |
Ikitonderwa: Ijambo rya mbere nyuma y'utwuguruzo ritangizwa n'inyuguti nkuru. Iyo amagambo y'umuntu arangiye ari interuro isanzwe, akadomo gashyirwa inyuma y'utwugarizo: Cyiza ati: “Mwihitiremo undi muyobozi”. Iyo ari ikibazo cyangwa gutangara, akabazo cyangwa agatangaro biguma imbere y'utwugarizo: Cyiza ati: “Nimurekere aho kurira!”
Tip
Uko wabyibuka: Utubago tubiri (:) ni nk'urugi rukinguye: “Ngiye kuvuga!” Utwuguruzo (“) na two twugurura amagambo, naho utwugarizo (”) turayugara, nk'uko ukinga urugi umaze kwinjira.
Andika ikiganiro gito (interuro enye kugeza kuri esheshatu) hagati y'umuyobozi w'umudugudu n'umwana ufite igitekerezo cyo guteza imbere umudugudu wabo. Koresha utubago tubiri, utwuguruzo n'utwugarizo neza.
Urugero:
Umuyobozi ati: “Ni iki twakora kugira ngo umudugudu wacu ugire isuku?”
Uwase ati: “Buri wa Gatandatu, twe abana twajya dutoragura imyanda!”
Umuyobozi ati: “Ni igitekerezo kiza. Nzakubwira abandi bana”.
Shyiraho utwatuzo dukwiye: Cyiza ati Nimurekere aho kurira
Igisubizo: Cyiza ati: “Nimurekere aho kurira!”
Ni akahe kamenyetso gatangira amagambo y'umuntu?
Igisubizo: Utwuguruzo (“).
Shyiraho utubago tubiri aho dukwiye: “Bahinze byinshi ibishyimbo, ibigori n'imyumbati.”
Igisubizo: “Bahinze byinshi: ibishyimbo, ibigori n'imyumbati.”
Ni irihe somo inkuru “Umuyobozi mwiza” itwigisha?
Igisubizo: Iterambere rizanwa n'umurimo; umuyobozi mwiza atanga urugero kandi akigira ku nama z'abakuru.
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: Umuyobozi mwiza, wanditswe na Edwin Irabor, uhindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2018), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yarawuhinnye, ikosora imyandikire, kandi ikuramo igice kivuga ku nzoga kugira ngo ubere abana b'imyaka ikenda n'icumi.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Ni akahe kamenyetso gasoza amagambo y'umuntu?
