Kubana neza n’abandi
Primary 4 · Kinyarwanda
Kubana neza n’abandi
Lesson 1 of 4
40 min
Let's begin
Ku kibuga k'ishuri, abahungu barimo gukina umupira. Umukobwa arababaza ati: “Nange nakina?” Bamwe baraseka. Wowe wari kumusubiza iki?
Uyu munsi urasoma inkuru ya Keza, umukobwa abandi bana basekaga kandi bakamuheza. Nyuma yaho, uziga gushaka ingingo z'ingenzi z'inkuru no kuyivuga mu magambo make.
Inkuru yanditswe na Aisha Nelson, ihindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana (African Storybook). Ganzaa yakosoye imyandikire, inoza interuro kandi yongeraho interuro ya nyuma.
Kera habayeho umukobwa witwaga Keza, wari utuye mu mudugudu uri ku nkengero z'ikiyaga. Se yari umurobyi w'ikirangirire, afite ubwato buto yakoreshaga aroba. Keza yakundaga kujyana na se kuroba.
Keza yakundaga kandi kureba abahungu bakina umupira. Umunsi umwe arababaza ati: “Ese nange nakina namwe?” Abahungu baramuseka bati: “Genda ukinire ahandi, ushake abandi bakobwa mukinane!” Abakobwa na bo baramuseka bati: “Amaguru yawe ni maremare cyane!” Ibyo bikababaza Keza.
Buri gitondo, Keza yabyinaga wenyine ku kazuba. Nuko we n'izuba baba inshuti.
Umunsi umwe, izuba ntiryarasa. Isake ntiyabitse, inyoni ntizaririmbye, abana ntibajya ku ishuri, na se wa Keza ntiyajya kuroba. Keza arababara, ati: “Zuba, nshuti yange, wagiye he? Kuki uyu munsi hijimye?”
Keza ajya kubwira abandi bana agahinda ke. Ariko baramuseka bati: “Wenda inshuti yawe Zuba yapfuye, cyangwa yigiriye ahandi ikagusiga!” Keza ati: “Izuba ni inshuti yange, ntirishobora gupfa”.
Keza arababara cyane, yiruka ajya mu nzu. Afata umupira wa musaza we, ajya hanze, awushyira hasi mu kibuga. Aribaza ati: “Ese nange nshobora gukina nk'abahungu?” Nuko akubita umupira ishoti rikomeye. Umupira urazamuka, ujya mu bicu, urazimira. Abari aho bose baraceceka.
Mu kanya gato, igicu kinini kirigizayo, maze izuba ryongera kurasa! Ubuzima bugaruka mu mudugudu: isake irabika, inyoni ziraririmba, buri wese asubira ku mirimo ye. Keza abwira abana bagenzi be yishimye ati: “Murabona? Inshuti yange Zuba yagarutse!” Kuva ubwo, ntawongeye kumuseka.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| inkengero | impande z'ahantu, nk'ikiyaga cyangwa umudugudu |
| umurobyi | umuntu ufata amafi |
| ikirangirire | umuntu uzwi cyane n'abantu benshi |
| kubika (ku isake) | gutera ijwi isake itera mu gitondo |
| ishoti | gukubita umupira n'ikirenge cyane |
| kuzimira | kubura, kutongera kugaragara |
| guheza | kwanga ko umuntu yifatanya n'abandi |
Se wa Keza yakoraga uwuhe murimo?
Igisubizo: Yari umurobyi.
Kuki abana basekaga Keza?
Igisubizo: Abahungu bumvaga ko umupira ari uw'abahungu gusa, naho abakobwa bakamuseka ko afite amaguru maremare.
Ni iki cyabaye igihe izuba ritarashe?
Igisubizo: Isake ntiyabitse, inyoni ntizaririmbye, abana ntibajya ku ishuri, na se wa Keza ntiyajya kuroba.
Izuba ryongeye kurasa rite?
Igisubizo: Keza yakubise umupira ishoti ujya mu bicu, igicu kinini kirigizayo, izuba rirasa.
Abana bari bakwiye kwitwara bate kuri Keza?
Igisubizo: Bari bakwiye kumwakira no kumureka agakina. Gusuzugura cyangwa guheza undi biramubabaza, kandi buri wese agira impano ye.
Ingingo z'ingenzi ni ibitekerezo bikuru umwandiko uvugaho. Kugira ngo uzibone, ibaze ibi bibazo:
Ibindi, nk'uko Keza yabyinaga ku kazuba cyangwa uko isake itabitse, ni utuntu duto dusobanura inkuru, ariko si ingingo z'ingenzi.
Guhina umwandiko ni ukuwuvuga cyangwa kuwandika mu magambo make, ugumana ingingo z'ingenzi zonyine. Dore uko bigenda:
Urugero rw'ihinamwandiko: “Keza yari umukobwa abandi bana basekaga, ntibamureke ngo akine umupira. Yabaye inshuti y'izuba. Umunsi umwe izuba ryarabuze, abana bamuseka kurushaho. Keza yateye umupira ishoti ujya mu bicu, izuba ryongera kurasa. Kuva ubwo, ntawongeye kumuseka.”
Tip
Uko wabyibuka: Ihinamwandiko ni nk'igitebo gito: ushyiramo imbuto nziza gusa, ugasiga ibibabi. Ibaze uti: “Ese iyi nteruro ivuyemo, inkuru yakumvikana?” Niba yakumvikana, ntuyishyire mu ihinamwandiko.
Hina inkuru “Inshuti ya Keza” mu magambo yawe bwite, mu nteruro eshatu cyangwa enye. Ntukoporore urugero rwatanzwe haruguru. Hanyuma usome ihinamwandiko ryawe mugenzi wawe, maze mugenzure niba ingingo zose z'ingenzi zirimo.
Ni iyihe ngingo y'ingenzi: “Keza yabyinaga ku kazuba” cyangwa “Abana ntibemereraga Keza gukina”?
Igisubizo: “Abana ntibemereraga Keza gukina”, kuko ari cyo kibazo inkuru yose ishingiyeho.
Hina iyi nteruro ndende: “Umunsi umwe mu gitondo, Uwase yabyutse kare cyane, yoza amenyo, arakaraba, yambara umwenda w'ishuri, afata igikapu ke, maze ajya ku ishuri yihuta.”
Igisubizo: “Uwase yabyutse kare, yitegura, ajya ku ishuri.”
Ese ihinamwandiko rigomba kuba rirerire kurusha umwandiko?
Igisubizo: Oya, rigomba kuba rigufi, rigumana ingingo z'ingenzi gusa.
Ni irihe somo inkuru “Inshuti ya Keza” itwigisha?
Igisubizo: Ntidukwiye gusuzugura cyangwa guheza abandi; buri wese agira agaciro n'impano ye.
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: Inshuti ya Keza, wanditswe na Aisha Nelson, uhindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2018), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yakosoye imyandikire, inoza interuro, kandi yongeraho interuro ya nyuma (“Kuva ubwo, ntawongeye kumuseka.”).
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Abahungu bavuze iki igihe Keza yabasabaga gukina na bo?
