Kubana neza n’abandi
Primary 4 · Kinyarwanda
Kubana neza n’abandi
Lesson 4 of 4
40 min
Let's begin
Wigeze ubona umuntu ukeneye ubufasha mu nzira? Wakoze iki?
Uyu munsi urasoma inkuru ya Ntwari, umwana wo mu Musanze wafashije umusaza wari ukennye. Uzitegereze kandi uko Ntwari avugana n'umuntu mukuru.
Inkuru yanditswe na Nwanne Felix-Emeribe, ihindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana (African Storybook). Ganzaa yakosoye imyandikire kandi inoza interuro.
Ntwari yari atuye mu nzu nziza mu mugi wa Musanze. Ababyeyi be bari bifashije. Ntwari yari afite imbwa yitwa Makasi, akayitaho neza.
Buri munsi, se wa Ntwari yamujyanaga ku ishuri mu modoka, akanamucyura. Umunsi umwe nyuma ya saa sita, bataha, se ahagarika imodoka, ajya kugura ibintu mu iduka rinini.
Ntwari asohoka mu modoka, abona umusaza wikoreye umutwaro uremereye cyane. Yari ananiwe kandi agenda buhoro. Umusaza yicara munsi y'igiti cyari iruhande rw'inzira, afungura agafuka ke. Ntwari abona ko yambaye inkweto zikozwe mu macupa ya purasitiki.
Ntwari amara igihe kinini atekereza kuri wa musaza. Byaramubabaje cyane. Ageze mu rugo, ntiyashobora kurya. Atekereza icyo yakora.
Nuko afata amafaranga yari yarizigamiye, ahamagara Makasi, yurira igare rye. Yihuta ajya mu iduka, agura inkweto nshya, maze ajya aho wa musaza yari yicaye, yegamye ku giti aruhuka.
Ntwari aramusuhuza ati: “Mwiriwe, sogokuru?” Umusaza aramusubiza ati: “Wiriwe neza, mwana wange!” Ntwari aramubaza ati: “Muturutse he?” Umusaza ati: “Mwana wa, naje mpunga inzara yateye iwacu. Naje hano gushaka akazi”.
Ntwari amuha agafuka karimo inkweto nshya. Umusaza agafunguye, asangamo inkweto, amarira y'ibyishimo amuzenga mu maso. Ashimira Ntwari umutima mwiza afite. Ntwari ati: “Mugire amahoro! Ngomba gutaha kare, kugira ngo mama adahangayika”. Umusaza amupepera, avuga amwenyura ati: “Imana iguhe umugisha, mwana wange!”
Ntwari ageze mu rugo, nyina wari wahangayitse aramubaza ati: “Ntwari, wari uri he?” Ntwari amubwira byose, nta cyo amuhishe. Iyo nkuru imukora ku mutima. Hashize akanya, se arahagera, aramubwira ati: “Mwana wacu, turakwishimiye! Tuguhaye amafaranga akubye kabiri ayo wakoresheje”.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| kwifashisha / bifashije | (ku bantu) bafite ibibatunga bihagije |
| umutwaro | ibintu biremereye umuntu yikoreye |
| kwizigamira | kubika amafaranga yo gukoresha nyuma |
| inzara | kubura ibyo kurya |
| amarira amuzenga mu maso | amaso ye yuzuramo amarira |
| gukora ku mutima | gutuma umuntu agira impuhwe cyangwa ibyishimo byinshi |
| abatishoboye | abantu badafite ubushobozi bwo kwibonera ibibatunga |
Umusaza Ntwari yabonye yari ameze ate?
Igisubizo: Yari ananiwe, yikoreye umutwaro uremereye, kandi yambaye inkweto zikozwe mu macupa ya purasitiki.
Ntwari yamufashije ate?
Igisubizo: Yamuguriye inkweto nshya, akoresheje amafaranga yari yarizigamiye.
Ababyeyi ba Ntwari bamukoreye iki?
Igisubizo: Baramushimye, bamuha amafaranga akubye kabiri ayo yakoresheje.
Ntwari yagiye gufasha umusaza atabwiye ababyeyi be. Ese yakoze neza? Sobanura.
Igisubizo: Gufasha umusaza byari byiza, kandi yakoresheje amafaranga ye bwite. Ariko yari akwiye kubanza kubwira ababyeyi aho agiye, kuko nyina yahangayitse.
Abanyarwanda baravuga bati: “Akebo kajya iwa mugarura”. Bisobanura ko iyo ugiriye abandi neza, na bo bakugirira neza. Ibintu ni magirirane!
Mu muco nyarwanda, iyo tuvugana n'umuntu mukuru, tumubwira nk'aho ari benshi. Si uko ari benshi: ni ikimenyetso k'icyubahiro. Mu nkuru, Ntwari abwira umusaza ati: “Mwiriwe?”, naho umusaza akamusubiza ati: “Wiriwe neza, mwana wange!”
| Ku mugenzi wawe | Ku muntu mukuru |
|---|---|
| Uraho? | Muraho? |
| Waramutse? | Mwaramutse? |
| Wiriwe? | Mwiriwe? |
| Urakoze! | Murakoze! |
| Uturutse he? | Muturutse he? |
| Gira amahoro! | Mugire amahoro! |
Ikitonderwa: “Waramutse” na “Mwaramutse” ni indamukanyo zo mu gitondo; “Wiriwe” na “Mwiriwe” ni izo ku manywa na nimugoroba.
Tip
Uko wabyibuka: “Umukuru ahabwa M!” Iyo uvugana na sogokuru, mwarimu cyangwa umubyeyi, tangiza indamukanyo na “m”: Muraho, Mwiriwe, Murakoze.
Mu babiri, mukine iyi nkuru ngufi: umwe abe umukecuru wikoreye igitebo kiremereye, undi abe umwana umufasha.
Nimurangiza, muhinduranye inshingano.
Hindura mu mvugo y'icyubahiro: “Waramutse, sogokuru?”
Igisubizo: “Mwaramutse, sogokuru?”
Hindura mu mvugo y'icyubahiro: “Urakoze, mama.”
Igisubizo: “Murakoze, mama.”
Ni iki cyakoze umusaza ku mutima?
Igisubizo: Ineza y'umwana muto wamuguriye inkweto nshya.
Sobanura umugani “Akebo kajya iwa mugarura”.
Igisubizo: Iyo ugiriye abandi neza, na bo bakugirira neza.
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: Ntwari n' umusaza, wanditswe na Nwanne Felix-Emeribe, uhindurwa mu Kinyarwanda na Jean Paul Harelimana. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2018), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yakosoye imyandikire kandi inoza interuro.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Uramukije mwarimu mu gitondo. Uvuga iki?