Kubana neza n’abandi
Primary 4 · Kinyarwanda
Kubana neza n’abandi
Lesson 3 of 4
40 min
Let's begin
Wigeze wiruka mu isiganwa? Noneho tekereza isiganwa rizenguruka umugabane wose wa Afurika!
Uyu munsi urasoma inkuru ya Rukundo na Murenzi, birutse bitwaje “urumuri rw'ubumwe”. Itegereze amazina menshi y'ibihugu n'imigi ari muri iyi nkuru, n'uko yandikwa.
Inkuru yanditswe na Ursula Nafula na Nina Orange, ihindurwa mu Kinyarwanda na Daniel Tuyisenge (African Storybook). Ganzaa yarayihinnye, ikosora imyandikire, kandi yongeramo aho abasiganwa banyura mu Rwanda.
Rukundo na Murenzi ni inshuti, kandi bakunda kwiruka. Buri munsi biruka bari kumwe.
Umunsi umwe Rukundo aravuga ati: “Reka tuzenguruke umugabane wacu wa Afurika twiruka, dushyigikira ubumwe bwa Afurika!” Murenzi ati: “Ni byiza! Tugende!” Bafata ikemezo cyo kwitwaza urumuri rw'ubumwe mu rugendo rwabo.
Batangirira i Kepu Tawuni (Cape Town), muri Afurika y'Epfo. Bakomereza ku nkombe z'iburengerazuba, banyura muri Namibiya, Angola, Repubulika Iharanira Demokarasi ya Kongo na Kameruni, maze baruhukira i Abuja muri Nijeriya. Aho, abandi basiganwa bo muri Afurika y'Iburengerazuba bifatanya na bo.
Muri Mali, umuyaga wo mu butayu ubabera inkomyi. Murenzi, wari ufite imbaraga kurusha abandi, arabayobora, bakomeza urugendo. Bageze i Konakiri (Conakry) muri Gineya, bajya koga mu nyanja, kuko bari buzuye ivumbi. Hanyuma banyura muri Senegali na Moritaniya, bagera i Kasabulanka (Casablanca) muri Maroke.
Banyura muri Alijeriya na Libiya, bahagarara mu Misiri kugira ngo basure za piramide. Bakurikira uruzi rwa Nili, bagera i Kampala muri Uganda. Bakomereza mu Rwanda, aho abana b'i Kigali babakirana indirimbo n'imbyino.
Berekeza muri Tanzaniya, Murenzi agwa hasi kubera umunaniro. Abasiganwa bose barahagarara, basubira inyuma kumutabara. Murenzi ahereza Rukundo urumuri, ati: “Jyana uru rumuri ku musozi wa Kilimanjaro. Mucane urumuri rw'ubumwe bwa Afurika”.
Bamaze gucana urumuri rw'ubumwe mu mpinga ya Kilimanjaro, abantu babakomera amashyi bati: “Muri intwari zacu!” Basubira mu magepfo, boga mu kiyaga cya Malawi, maze isiganwa risozwa muri Zimbabwe. Abantu benshi bahurira aho. Murenzi aramwenyura ati: “Mbega isiganwa!” Rukundo na we ati: “Koko, abishyize hamwe ntakibananira!”
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| umugabane | igice kinini k'isi kigizwe n'ibihugu byinshi, nka Afurika |
| ubumwe | kuba umwe: gufatanya no gukundana |
| urumuri | ikintu kimurika, gitanga umucyo |
| inkomyi | ikintu kikubuza kugera aho ushaka |
| ubutayu | ahantu hanini hatagwa imvura, huzuye umusenyi |
| impinga | aho umusozi urangirira hejuru |
| gutabara | gufasha umuntu uri mu kaga |
Rukundo na Murenzi batangiriye isiganwa he?
Igisubizo: I Kepu Tawuni (Cape Town), muri Afurika y'Epfo.
Ni iki cyababereye inkomyi muri Mali?
Igisubizo: Umuyaga wo mu butayu.
Abasiganwa bakoze iki igihe Murenzi yaguye?
Igisubizo: Barahagaze, basubira inyuma kumutabara.
Bacanye urumuri rw'ubumwe he?
Igisubizo: Mu mpinga ya Kilimanjaro, muri Tanzaniya.
Vuga ibikorwa bibiri byo mu nkuru bigaragaza ubumwe.
Igisubizo: Abandi basiganwa bifatanyaga na bo mu nzira; bose barahagaze kugira ngo batabare Murenzi; Murenzi yahaye Rukundo urumuri ngo urugendo rukomeze.
Izina rusange ni izina rihuriweho n'abantu, ahantu cyangwa ibintu byinshi byo mu bwoko bumwe: umwana, igihugu, umugi, uruzi, umusozi, ikiyaga. Ryandikwa mu nyuguti nto, keretse ritangiye interuro.
Izina bwite ni izina ryihariye ry'umuntu umwe, ahantu hamwe cyangwa ikintu kimwe: Rukundo, Kampala, Uganda, Nili, Kilimanjaro. Ritangizwa n'inyuguti nkuru buri gihe, aho riri hose mu nteruro.
| Izina rusange | Izina bwite |
|---|---|
| umwana | Rukundo, Murenzi |
| igihugu | Uganda, Tanzaniya, Misiri |
| umugi | Kampala, Abuja, Kigali |
| uruzi | Nili |
| umusozi | Kilimanjaro |
Ikitonderwa: Kenshi izina bwite riza nyuma y'izina rusange: uruzi rwa Nili, umusozi wa Kilimanjaro, ikiyaga cya Malawi. Izina rusange ryandikwa mu nyuguti nto, izina bwite mu nyuguti nkuru.
Tip
Uko wabyibuka: Izina rusange risubiza ikibazo “Ni iki?” (ni umugi). Izina bwite risubiza ikibazo “Witwa nde?” cyangwa “Witwa iki?” (witwa Kampala). Izina rifite “irangamuntu” ryaryo ni izina bwite!
Andika interuro eshanu ku karere kanyu. Vuga izina ry'akarere, iry'umurenge, iry'umugezi cyangwa umusozi uhari, n'amazina y'inshuti zawe ebyiri. Andika amazina bwite yose mu nyuguti nkuru, maze uyashyire ku rutonde hasi y'interuro zawe.
Urugero: “Ntuye mu Karere ka Nyamasheke. Hafi y'iwacu hari ikiyaga cya Kivu. Inshuti zange ni Keza na Gatete.”
Tandukanya amazina bwite n'amazina rusange: igihugu, Uganda, umugi, Kampala.
Igisubizo: Amazina rusange: igihugu, umugi. Amazina bwite: Uganda, Kampala.
Kosora iyi nteruro: “Twasuye umusozi wa kilimanjaro.”
Igisubizo: “Twasuye umusozi wa Kilimanjaro.”
Tanga izina bwite ry'ikiyaga cyo mu Rwanda.
Igisubizo: Kivu (cyangwa Muhazi, Burera, Ruhondo).
Ni irihe somo inkuru “Urumuri rw'ubumwe” itwigisha?
Igisubizo: Iyo dufatanyije kandi tugafashanya, tugera kure: “Abishyize hamwe ntakibananira.”
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: Urumuri rw'ubumwe, wanditswe na Ursula Nafula na Nina Orange, uhindurwa mu Kinyarwanda na Daniel Tuyisenge. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2016), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yarawuhinnye, ikosora imyandikire, kandi yongeramo aho abasiganwa banyura mu Rwanda n'amagambo ya nyuma ya Rukundo.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Izina “umugi” ni izina ry'ubuhe bwoko?
