Kubana neza n’abandi
Primary 4 · Kinyarwanda
Kubana neza n’abandi
Lesson 2 of 4
40 min
Let's begin
Iyo uvuye ku ishuri, ukora iki ku mugoroba? Hari abakina, abandi bagafasha ababyeyi imirimo yo mu rugo.
Uyu munsi urasoma uko abana bo mu mudugudu umwe bamara umugoroba wabo bafashanya. Itegereze uko bafatanya, n'amazina menshi y'ibintu bakoresha.
Byanditswe na Ganzaa.
Mutesi atuye mu mudugudu uri ku musozi muremure i Nyamasheke. Buri munsi, avuye ku ishuri, ahura n'abandi bana bo mu mudugudu: Gatete, Umutoni, Habimana na mushiki we muto, Ineza.
Uyu munsi, abana bafata amajerekani bajya kuvoma ku isoko y'amazi iri munsi y'umudugudu. Ineza ni we muto, ntashobora kwikorera ijerekani nini. Gatete aramubwira ati: “Tugabane: wowe ufate akajerekani gato, ge ntware iyi nini”. Bose bataha baseka.
Bageze mu rugo, Umutoni abona ko Habimana ababaye. Aramubaza ati: “Ubaye iki?” Habimana ati: “Sinumvise neza isomo ry'imibare, kandi ejo tuzakora isuzuma”. Mutesi, uzi imibare cyane, amwicaza ku ntebe iri munsi y'igiti, amusobanurira buhoro buhoro. Habimana arishima ati: “Urakoze cyane! Noneho ndumva!”
Hanyuma abana bakina umupira mu mbuga. Umupira ugwa mu murima w'umukecuru Nyirabahire, wangiza ibijumba bibiri. Abana baramusanga, bamusaba imbabazi. Umukecuru ati: “Ndabababariye, bana bange, kuko mwavugishije ukuri”. Abana biyemeza kuzamufasha kubagara umurima we ku wa Gatandatu.
Ku mugoroba, ababyeyi babo bateranira kwa Mutesi. Nyina wa Mutesi abaha ibijumba n'amata. Sogokuru wa Gatete abacira umugani, abana baraseka cyane. Ijoro rigeze, buri mwana ataha iwabo yishimye. Mutesi aribwira ati: “Iyo tubana neza, buri munsi uba mwiza!”
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| isoko y'amazi | aho amazi ava mu butaka, abantu bakahavoma |
| kwikorera | gutwara ikintu ku mutwe |
| gufashanya | gufasha undi na we akagufasha |
| isuzuma | ikizamini gito kigaragaza ibyo wize |
| gusaba imbabazi | kwemera ikosa no gusaba uwo wahemukiye kukubabarira |
| guca umugani | kubwira abandi inkuru ya kera |
Gatete yafashije Ineza ate?
Igisubizo: Yamuhaye akajerekani gato, we atwara ijerekani nini.
Kuki Habimana yari ababaye?
Igisubizo: Ntiyari yumvise isomo ry'imibare, kandi bukeye bari gukora isuzuma.
Abana bakoze iki umupira umaze kwangiza ibijumba?
Igisubizo: Basabye umukecuru imbabazi, kandi biyemeza kuzamufasha kubagara.
Vuga ingero eshatu zigaragaza ko abana bo muri uyu mudugudu babana neza.
Igisubizo: Bagabana imitwaro y'amazi, Mutesi asobanurira Habimana imibare, basaba imbabazi kandi bagafasha umukecuru.
Izina riri mu bumwe iyo rivuga ikintu kimwe cyangwa umuntu umwe: umwana. Riri mu bwinshi iyo rivuga ibirenze kimwe: abana. Mu Kinyarwanda, ubwinshi bugaragazwa n'uko intangiriro y'izina ihinduka.
| Ubumwe | Ubwinshi | Ubumwe | Ubwinshi |
|---|---|---|---|
| umwana | abana | igiti | ibiti |
| umukecuru | abakecuru | ikijumba | ibijumba |
| umusozi | imisozi | urugo | ingo |
| umurima | imirima | urugi | inzugi |
| ijambo | amagambo | akajerekani | utujerekani |
| ijerekani | amajerekani | ukuboko | amaboko |
Tip
Uko wabyibuka: Kugira ngo ubone ubwinshi bw'izina, vuga uti “...bibiri” cyangwa “...babiri”: “umwana umwe, abana babiri”; “igiti kimwe, ibiti bibiri”; “urugo rumwe, ingo ebyiri”. Ugutwi kwawe kuzakwereka ijambo rikwiye!
Kuvuga: Mu itsinda, buri wese avuge ikintu kimwe yakoze ejo ku mugoroba, n'uwo yafashije cyangwa wamufashije.
Kwandika: Andika interuro enye ku mugoroba wawe. Hanyuma ushake amazina atatu mu nteruro zawe, uyandike mu bumwe no mu bwinshi.
Urugero: “Nafashije mama koza isahani.” → isahani / amasahani.
Andika ubwinshi bwa “igiti”.
Igisubizo: ibiti.
Andika ubwinshi bwa “urugo”.
Igisubizo: ingo.
Andika ubumwe bwa “amagambo”.
Igisubizo: ijambo.
Shyira iyi nteruro mu bwinshi: “Umwana yatwaye ijerekani.”
Igisubizo: “Abana batwaye amajerekani.”
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: “Umugoroba mwiza mu mudugudu”. Byanditswe na Ganzaa.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Huza buri zina mu bumwe n'ubwinshi bwaryo.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.