Imikino n’imyidagaduro
Primary 4 · Kinyarwanda
Imikino n’imyidagaduro
Lesson 3 of 4
40 min
Let's begin
Ku ishuri ryanyu mwigeze mugira umunsi w'imikino n'umuco? Ni uwuhe mukino cyangwa imbyino byagushimishije kurusha ibindi?
Uyu munsi urasoma inkuru y'umunsi nk'uwo, aho abana bumvise ijwi ry'ikondera ku nshuro ya mbere.
Byanditswe na Ganzaa.
Ku wa Gatanu, ku ishuri ribanza rya Kabeza habaye umunsi w'imikino n'umuco. Ababyeyi, abarimu n'abanyeshuri bose bateraniye ku kibuga k'ishuri.
Umwarimukazi Uwase yatangije ibirori ati: “Uyu munsi turishimira imikino n'umuco byacu”.
Mbere na mbere, abana bakinnye imikino itandukanye. Bamwe basiganwe ku maguru, abandi basimbuka umugozi, abandi bakina umupira w'amaguru. Hagati aho, abasaza babiri bakinaga igisoro munsi y'igiti, abana benshi babashungereye.
Nyuma ya saa sita, itorero ry'ishuri ryinjiye mu kibuga. Abahungu bari bambaye nk'intore, abakobwa bambaye imishanana. Ingoma zatangiye kuvuga: “Tum! Tum! Tum!” Intore zirabyina, abakobwa babyina umushayayo, abantu bose bakoma amashyi.
Mu buryo butunguranye, umusaza Gatete yahagurutse afite ikintu kirekire gisa n'ihembe. Yarakivugije, maze kivuga ijwi riranguruye kandi rirerire. Abana bose baratangara bati: “Dore ikondera!”
Umutoni yegereye sogokuru Gatete, aramubaza ati: “Sogokuru, ikondera rivuzwa rite?” Gatete aramusubiza ati: “Ikondera rivuzwa hahuhwa. Kera amakondera menshi yavugirizwaga hamwe mu birori bikomeye”.
Gatete yakomeje abereka n'ibindi bikoresho by'umuziki gakondo: inanga ifite imirya myinshi, umuduri umeze nk'umuheto, n'ingoma nini n'into. Yarababwiye ati: “Ibi bikoresho ni umurage wacu. Nimubyige, kandi mubirinde”.
Umunsi warangiye abana bose bishimye. Mugisha yabwiye nyina ati: “Imikino n'umuco bituma turuhuka, tukishimira hamwe, kandi tukamenya aho dukomoka”.

| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| igisoro | umukino gakondo ukinirwa ku rubaho rufite imyobo, hakoreshejwe utubuye cyangwa imbuto |
| gushungera | guhagarara ureba ibibera hafi yawe |
| itorero | itsinda ry'ababyinnyi n'abaririmbyi |
| intore | ababyinnyi b'imbyino gakondo z'ubutwari |
| umushanana | umwambaro gakondo w'abagore n'abakobwa |
| umushayayo | imbyino gakondo y'abakobwa n'abagore |
| ikondera | igikoresho cy'umuziki gakondo kirekire, kivuzwa hahuhwa |
| inanga | igikoresho cy'umuziki gakondo gifite imirya |
| umurage | ibyo abakurambere badusigiye |
Umunsi w'imikino n'umuco wabereye he, kandi ryari?
Igisubizo: Ku ishuri ribanza rya Kabeza, ku wa Gatanu.
Vuga imikino itatu abana bakinnye.
Igisubizo: Gusiganwa ku maguru, gusimbuka umugozi n'umupira w'amaguru.
Ikondera rivuzwa rite?
Igisubizo: Rivuzwa hahuhwa.
Gatete yeretse abana ibihe bikoresho by'umuziki gakondo?
Igisubizo: Ikondera, inanga, umuduri n'ingoma.
Gatete yavuze ko ibikoresho by'umuziki gakondo ari “umurage wacu”. Bisobanura iki, kandi twabirinda dute?
Igisubizo: Ni ibyo abakurambere badusigiye. Twabirinda tubyiga, tubicuranga, tubibika neza kandi tubyigisha abato.
Interuro mbonezamvugo ni interuro yubahiriza amategeko y'ikibonezamvugo: amagambo ari mu mwanya wayo, kandi ahuza neza (isanisha).
Interuro nyobyamvugo ni interuro irimo amakosa y'ikibonezamvugo, ku buryo yumvikana nabi cyangwa ikayobya uyumva.
Inshinga igomba guhuza n'izina rivuga ukora igikorwa (ruhamwa).
| Interuro nyobyamvugo | Interuro mbonezamvugo |
|---|---|
| Abana yakinnye umupira. | Abana bakinnye umupira. |
| Ikondera ivuga ijwi rirerire. | Ikondera rivuga ijwi rirerire. |
| Ingoma nini cyavuze cyane. | Ingoma nini yavuze cyane. |
| Interuro nyobyamvugo | Interuro mbonezamvugo |
|---|---|
| Bakina abana umupira. | Abana bakina umupira. |
| Yavugije Gatete ikondera. | Gatete yavugije ikondera. |
Uko ukosora: shaka ruhamwa (Ni nde ukora?), maze urebe niba inshinga itangizwa n'akajambo gahuza na yo: abana → ba-, ikondera → ri-, ingoma (imwe) → i-/y-, ingoma (nyinshi) → zi-/z-.
Tip
Uko wabyibuka: Soma interuro mu ijwi riranguruye. Niba wumva hari ikitagenda neza, shaka ruhamwa, urebe niba inshinga ihuza na yo, n'uko amagambo akurikirana: ruhamwa, inshinga, icyuzuzo.
Sobanurira inshuti yawe igikoresho cy'umuziki gakondo cyangwa umukino gakondo, ukoresheje interuro enye mbonezamvugo. Inshuti yawe igutege amatwi, maze ikubwire niba wavuze interuro nyobyamvugo.
Urugero: Igisoro ni umukino gakondo. Gikinirwa ku rubaho rufite imyobo. Gikinwa n'abantu babiri. Gisaba gutekereza vuba.
Ni iyihe nteruro mbonezamvugo: “Abana bakinnye umupira.” cyangwa “Abana yakinnye umupira.”?
Igisubizo: “Abana bakinnye umupira.” Inshinga “bakinnye” ihuza na “abana”.
Kosora: “Ikondera ivuga ijwi rirerire.”
Igisubizo: “Ikondera rivuga ijwi rirerire.”
Kosora: “Intore cyabyinnye neza.”
Igisubizo: “Intore zabyinnye neza.” (Iyo ari imwe: “Intore yabyinnye neza.”)
Kosora: “Bakina abana umupira.”
Igisubizo: “Abana bakina umupira.”
Ibyo wize uyu munsi
Sources and credits
Umwandiko: “Dore ingoma n'ikondera!”. Byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: Tradational Rwanda Drum"Ingoma".jpg, yafashwe na Happy Gentille, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC0 1.0 (nta burenganzira bwihariye buyiriho).
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Ni iyihe nteruro mbonezamvugo?