Shughuli za Kijamii Katika Jamii Yetu
Senior 2 · Kiswahili
Shughuli za Kijamii Katika Jamii Yetu
Lesson 1 of 4
25 min
Magonjwa yanayoambukiza, kama malaria na kipindupindu, huenea haraka mahali watu wanapoishi karibu. Jamii inapokutana na kuamua pamoja jinsi ya kujikinga, maisha mengi huokolewa. Katika somo hili utasoma habari ya mkutano wa kijiji, utajifunza msamiati wa afya na wa mikutano, na utajifunza wakati uliotimilika (-me-) na vivumishi vya -a unganifu (wa, ya, cha, la…).
In English: health and meeting vocabulary; the perfect tense (-me-) and its negative (-ja-); and the associative “-a of” (mkutano wa kijiji, kituo cha afya).
Ilikuwa Jumanne jioni. Wakazi wa Kijiji cha Kabeza walikuwa wamekusanyika chini ya mti mkubwa karibu na ofisi ya kijiji. Mwenyekiti wa kijiji, Bwana Habimana, alifungua mkutano.
Mwenyekiti: Ndugu wakazi, karibuni. Mkutano huu umeitishwa kwa sababu magonjwa mawili yameingia katika kijiji chetu. Mhudumu wetu wa afya ya jamii, Bi. Mutesi, ataeleza zaidi.
Bi. Mutesi: Asanteni. Wiki hii watoto sita wameugua malaria, na watu watatu wamelazwa katika kituo cha afya kwa sababu ya kuhara sana. Madaktari wamethibitisha kwamba ni kipindupindu.
Mzee Gatete: Kipindupindu kimetoka wapi? Sisi hatujawahi kukiona hapa.
Bi. Mutesi: Kipindupindu huenezwa na maji machafu na chakula kichafu. Tumegundua kwamba baadhi ya familia zinakunywa maji ya mto bila kuyachemsha. Malaria nayo huenezwa na mbu jike wa aina ya anofelesi. Mbu hawa huzaliana katika maji yaliyotuama, kama madimbwi na makopo ya zamani.
Byiringiro (kijana): Tufanye nini basi?
Bi. Mutesi: Mambo manne. Kwanza, chemsheni maji ya kunywa. Pili, naweni mikono kwa maji safi na sabuni kabla ya kula na baada ya kutoka chooni. Tatu, laleni ndani ya vyandarua vyenye dawa kila usiku. Nne, fukieni madimbwi na ondoeni makopo yanayoweza kukusanya maji.
Mwenyekiti: Asante, Bi. Mutesi. Sasa tumeelewa. Kwa hiyo mkutano umeazimia mambo yafuatayo: kila familia itachemsha maji ya kunywa; Jumamosi hii vijana watafukia madimbwi yote ya kijiji; na kituo cha afya kitagawa vyandarua kwa familia zisizo navyo. Mtu yeyote akiona dalili za homa au za kuhara, aende kituo cha afya mara moja.
Mkutano ulifungwa saa kumi na mbili jioni. Wakazi waliondoka wakiwa wameelewa kwamba afya ya kijiji ni jukumu la kila mtu.
Imeandikwa na Ganzaa. Kijiji na wahusika ni wa kubuni.
| Neno | Maana kwa Kiswahili | English |
|---|---|---|
| ugonjwa (magonjwa) | hali ya mwili kutokuwa na afya | disease |
| kuambukiza | kupitisha ugonjwa kutoka kwa mmoja hadi mwingine | to infect, to spread |
| kuugua | kupata ugonjwa | to fall ill |
| kulazwa | kukaa hospitalini ili kutibiwa | to be admitted |
| kuhara | kupata choo chepesi mara nyingi | diarrhoea |
| kipindupindu | ugonjwa wa kuhara unaoenezwa na maji na chakula vichafu | cholera |
| mbu | mdudu mdogo anayenyonya damu | mosquito |
| chandarua (vyandarua) | wavu wa kujikinga na mbu | mosquito net |
| dimbwi (madimbwi) | shimo dogo lenye maji yaliyotuama | puddle |
| dalili | ishara ya ugonjwa | symptom |
| mhudumu wa afya ya jamii | mtu wa kijiji aliyefundishwa kutoa huduma za afya | community health worker |
| mwenyekiti | anayeongoza mkutano | chairperson |
| kuitisha mkutano | kuwaita watu wakutane | to call a meeting |
| kuazimia / azimio (maazimio) | kuamua rasmi / uamuzi wa mkutano | to resolve / resolution |
Angalia: Watoto sita wameugua malaria. Kitendo kimeshatokea, lakini matokeo yake bado yapo sasa: watoto bado ni wagonjwa. Huu ni wakati uliotimilika. Huundwa kwa kiambishi cha nafsi au ngeli + -me- + kitenzi.
Ukanushi hutumia -ja-, na mara nyingi huambatana na bado: Sijaelewa. Hajapona bado. Mkutano haujaanza. Kipindupindu hakijaisha.
-li- au -me-? Tumia -li- kwa kitendo kilichokwisha zamani, hasa wakati unapotajwa: Alikula jana. Tumia -me- kwa kitendo chenye matokeo sasa: Amekula (kwa hiyo hana njaa). Kwa kitendo kilichokamilika kabla ya kitendo kingine cha zamani tumia -li-kuwa + -me-: Wakazi walikuwa wamekusanyika (had gathered).
Angalia: mkutano wa kijiji, maji ya kunywa, kituo cha afya, mikono ya watoto. Neno -a (“of”) hupatana na nomino iliyo kabla yake, si nomino inayofuata.
| Ngeli | Umoja | Wingi | Mfano |
|---|---|---|---|
| A-WA | wa | wa | mhudumu wa afya / wahudumu wa afya |
| U-I | wa | ya | mkutano wa kijiji / mikutano ya kijiji |
| KI-VI | cha | vya | kituo cha afya / vituo vya afya |
| LI-YA | la | ya | dimbwi la maji / madimbwi ya maji |
| N (I-ZI) | ya | za | familia ya Habimana / familia za kijiji |
| U-ZI | wa | za | ukuta wa shule / kuta za shule |
| U-U | wa | wa | usafi wa mazingira |
| KU | kwa | kwa | kuhara kwa mgonjwa |
| Mahali (PA-KU-MU) | pa / kwa / mwa | mahali pa mkutano; nyumbani kwa mwenyekiti; ndani mwa nyumba | |
Swali: Kwa nini tunaandika maji ya mto na si maji wa mto?
Jibu: Neno -a hupatana na maji (nomino ya kwanza). Maji huchukua upatanisho wa ya, kwa hiyo ni maji ya mto. Mto haubadilishi chochote.
Tip
Tazama kushoto! Neno la -a hupatana na nomino iliyo upande wake wa kushoto: vyandarua vya watoto (vyandarua → vya), chandarua cha mtoto (chandarua → cha).
-ja- = “bado”: ukanushi wa -me- ni -ja-, si -ku-. Hajapona (bado hajapona), si hakupona (hakupona zamani).
Jibu: Kwa maji machafu na chakula kichafu.
Jibu: Mawili kati ya haya: kila familia itachemsha maji ya kunywa; vijana watafukia madimbwi Jumamosi; kituo cha afya kitagawa vyandarua.
Jibu: Mkutano umeanza.
Jibu: Kipindupindu hakijaisha (bado).
Jibu: (a) cha (b) ya (c) wa (d) vya.
Mfano wa jibu:
KUMBUKUMBU ZA MKUTANO WA WAKAZI WA KIJIJI CHA KABEZA
Tarehe: Jumanne, 9 Machi 2027. Mahali: chini ya mti karibu na ofisi ya kijiji.
Waliohudhuria: wakazi 84; Mwenyekiti, Bw. Habimana; Mhudumu wa afya ya jamii, Bi. Mutesi.
Ajenda: 1. Kufungua mkutano. 2. Hali ya malaria na kipindupindu. 3. Maazimio. 4. Kufunga mkutano.
Kumb. 1: Mwenyekiti alifungua mkutano saa kumi jioni.
Kumb. 2: Bi. Mutesi alieleza kwamba watoto sita wameugua malaria na watu watatu wamelazwa kwa kipindupindu. Alieleza njia nne za kujikinga.
Kumb. 3: Maazimio: (a) kila familia itachemsha maji ya kunywa; (b) vijana watafukia madimbwi Jumamosi; (c) kituo cha afya kitagawa vyandarua.
Kumb. 4: Mkutano ulifungwa saa kumi na mbili jioni.
Katibu: .................. Mwenyekiti: ..................
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Maandishi yote ya somo hili (habari ya mkutano, mfano wa kumbukumbu, msamiati, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini): Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa). Hakuna chanzo cha nje kilichotumiwa.
