Shughuli za Kijamii Katika Jamii Yetu
Senior 2 · Kiswahili
Shughuli za Kijamii Katika Jamii Yetu
Lesson 2 of 4
25 min
Umuganda ni kazi ya jamii ya kila mwezi nchini Rwanda. Kwa Kiswahili tunaweza kuiita msaragambo: kazi ambayo wanajamii huifanya pamoja, kwa kujitolea, kwa manufaa ya wote. Maneno mengi ya Umuganda (jembe, jiwe, shamba, soko, daraja) yako katika ngeli ya LI-YA. Katika somo hili utasoma habari ya siku ya Umuganda, utajifunza ngeli hii na vivumishi vya kumiliki (langu, lako, lake…).
In English: community-work vocabulary; the LI-YA (ji-/ma-) noun class; and possessives that agree with the thing owned.
Jumamosi ya mwisho ya kila mwezi, nchini Rwanda, maduka hufungwa asubuhi na magari machache hupita barabarani. Ni siku ya Umuganda. Wakazi wote wenye umri wa miaka 18 hadi 65 hushiriki, kuanzia saa mbili hadi saa tano asubuhi. Hata watoto na wageni hujiunga mara nyingi.
Jumamosi iliyopita niliamka mapema. Baba alichukua jembe lake, mama akabeba koleo lake, na mimi nikachukua panga langu dogo. Tulikutana na majirani zetu mbele ya ofisi ya kijiji. Mkuu wa kijiji alitugawa katika makundi matatu.
Kundi la kwanza lilijenga upya nyumba ya Bibi Mukamana, mjane mzee ambaye paa lake lilikuwa limeharibiwa na mvua. Kundi la pili lilizibua mitaro na kuondoa mawe makubwa barabarani. Kundi letu, la tatu, lilipanda miti kando ya soko jipya la kijiji. Tulichimba mashimo, tukapanda miche na tukaimwagilia maji.
Saa tano kamili kazi iliisha, na tukakaa pamoja kwa mkutano mfupi. Viongozi walitoa matangazo, na wakazi walijadili mambo yao: usalama wa kijiji, usafi wa soko na mahudhurio ya watoto shuleni. Mwisho, Bibi Mukamana alisimama. “Asanteni sana, wanangu,” alisema. “Nyumba yangu sasa ni imara. Jitihada zenu zimenipa tumaini jipya.”
Nilirudi nyumbani nikiwa nimechoka, lakini moyo wangu ulijaa furaha. Nilielewa kwamba Umuganda si kazi tu; ni njia ya kujenga nchi yetu na kuimarisha umoja wetu.
Imeandikwa na Ganzaa. Msimulizi na kijiji ni wa kubuni.
| Neno | Maana kwa Kiswahili | English |
|---|---|---|
| msaragambo | kazi ya pamoja ya kujitolea kwa manufaa ya jamii | communal work |
| kujitolea | kufanya kazi bila malipo kwa ajili ya wengine | to volunteer |
| mjane (wajane) | mwanamke aliyefiwa na mume wake | widow |
| paa (mapaa) | sehemu ya juu ya nyumba | roof |
| kuzibua | kuondoa kinachoziba | to unblock |
| shimo (mashimo) | tundu lililochimbwa ardhini | hole, pit |
| mche (miche) | mmea mchanga wa kupandikiza | seedling |
| miundombinu | barabara, madaraja, mabomba na majengo ya huduma | infrastructure |
| jitihada | bidii kubwa | effort |
| tumaini (matumaini) | imani kwamba mambo yatakuwa mazuri | hope |
| mahudhurio | kufika kwa watu mahali panapotakiwa | attendance |
| manufaa | faida | benefit |
Angalia: Kundi la kwanza lilijenga… Makundi matatu yalifanya kazi. Nomino kundi/makundi iko katika ngeli ya LI-YA (pia huitwa JI-MA). Wingi wake huchukua ma-.
| Umoja | Wingi |
|---|---|
| jembe, shamba, soko, gari, kundi, paa, dimbwi, jambo, jina | majembe, mashamba, masoko, magari, makundi, mapaa, madimbwi, mambo, majina |
| jiwe, jicho, jino | mawe, macho, meno |
Nomino kama maji, mafuta, maziwa zina wingi tu, na huchukua ya-: Maji yamechemka.
Upatanisho:
Mizizi ni -angu, -ako, -ake, -etu, -enu, -ao (my, your, his/her, our, your (pl), their). Kiambishi chake hufuata kitu kinachomilikiwa, si mmiliki.
| Ngeli | -angu | -ako | -ake | -etu | -enu | -ao |
|---|---|---|---|---|---|---|
| A-WA (mtoto/watoto) | wangu | wako | wake | wetu | wenu | wao |
| U-I umoja (moyo) | wangu | wako | wake | wetu | wenu | wao |
| U-I wingi (mioyo) | yangu | yako | yake | yetu | yenu | yao |
| LI umoja (jembe) | langu | lako | lake | letu | lenu | lao |
| YA wingi (majembe) | yangu | yako | yake | yetu | yenu | yao |
| KI-VI (kitabu/vitabu) | changu / vyangu | chako / vyako | chake / vyake | chetu / vyetu | chenu / vyenu | chao / vyao |
Swali: Sahihisha: Jembe yangu imevunjika.
Jibu:Jembe langu limevunjika.Jembe ni umoja wa LI-YA, kwa hiyo kivumishi cha kumiliki ni langu na kiima ni li-. Kosa hili hutokea kwa sababu tumezoea nyumba yangu (ngeli ya N).
Tip
Mali huamua, si mwenye mali:jembe la mama → jembe lake; majembe ya mama → majembe yake. Mama ni yule yule; kilichobadilika ni idadi ya majembe.
Neno wanangu katika habari ni ufupisho wa wana wangu (my children).
Jibu: Lilipanda miti kando ya soko jipya la kijiji.
Jibu: Kwa mfano: nyumba ya mjane ilijengwa upya; mitaro ilizibuliwa na barabara ikasafishwa; miti ilipandwa; wakazi walipata nafasi ya kujadili mambo yao.
Jibu: Mawe haya makubwa yameondolewa barabarani.
Jibu: (a) yetu (b) lake.
Mfano wa jibu: Jumamosi ya mwisho ya mwezi uliopita, wakazi wa kijiji chetu walikusanyika sokoni saa mbili asubuhi. Lengo letu lilikuwa kukarabati daraja dogo linalounganisha kijiji chetu na shule. Daraja hilo lilikuwa limeharibiwa na mafuriko. Wanaume walibeba mawe makubwa na magogo, na wanawake walichota maji na kuchanganya saruji. Sisi vijana tulizoa takataka na kuzitupa shimoni. Kufikia saa tano, daraja letu lilikuwa imara tena. Mkuu wa kijiji alitushukuru kwa jitihada zetu. Siku hiyo nilijifunza kwamba kazi ngumu huwa rahisi tunapoifanya pamoja.
Muhtasari (summary)
Sources and credits
Kusoma: “Jumamosi ya Umuganda”, orodha ya umuhimu wa Umuganda, msamiati, maelezo ya sarufi, mazoezi na maswali ya tathmini: Imeandikwa na Ganzaa (Written by Ganzaa).
Picha:Umuganda.jpg, Masako Kato, Wikimedia Commons, leseni CC BY-SA 4.0.
This lesson adapts CC BY-SA material and is shared under CC BY-SA 4.0.
