Kilimo nchini Rwanda: vitenzi vya silabi moja

1Kwa nini somo hili ni muhimu

Familia nyingi nchini Rwanda zinaishi kwa kilimo. Hata kama unaishi mjini, chakula unachokula kila siku kimetoka shambani. Katika Jumuiya ya Afrika Mashariki (EAC), wakulima na wafanyabiashara wa Rwanda, Tanzania, Kenya na Uganda huuziana mazao kwa kutumia Kiswahili. Kwa hiyo msamiati wa kilimo ni msamiati wa kazi na wa biashara.

Katika somo hili utasoma habari ya familia ya mkulima, utajifunza maneno ya kilimo, na utajifunza kutumia vitenzi vya silabi moja kama kula, kunywa, kuja na kufa. Wanafunzi wengi hukosea vitenzi hivi katika mitihani.

In English: this lesson builds farming vocabulary and teaches the four common one-syllable verbs, which behave differently from other verbs.

2Kusoma: Shamba la familia ya Mugisha

Kilimo ni kazi ya kupanda mimea na kuitunza hadi wakati wa mavuno. Watu walianza kulima miaka elfu kumi hivi iliyopita. Kabla ya hapo waliwinda wanyama na kukusanya matunda porini. Leo karibu watu wote duniani hupata chakula chao kutokana na kilimo. Mtu anayelima huitwa mkulima.

Mugisha ni mwanafunzi wa kidato cha pili katika Wilaya ya Huye. Kila Jumamosi yeye huwasaidia wazazi wake shambani. Shamba lao liko kwenye mteremko wa kilima. Kwa hiyo baba yake amejenga matuta ya ngazi ili maji ya mvua yasichukue udongo. Tatizo hili la udongo kuchukuliwa na maji huitwa mmomonyoko wa udongo. Familia yao inalima maharagwe, mahindi, viazi vitamu na migomba.

Asubuhi mapema, familia nzima huenda shambani. Wanalima, wanapalilia magugu na kuweka mbolea. Mama yake Mugisha husema, “Tukipanda mbegu bora na kutunza udongo wetu, tutavuna mazao mengi.”

Jirani yao, Bi. Mukamana, ni mwanachama wa ushirika wa wakulima wa kahawa. Wakati wa mavuno, wanachama huchuma matunda mekundu ya kahawa na kuyapeleka kiwandani pamoja. Kahawa na chai ni mazao ya biashara: Rwanda huyauza nchi za nje. Maharagwe, mahindi na ndizi ni mazao ya chakula.

Mwaka jana kiangazi kilikuwa kirefu. Mvua haikunyesha kwa miezi mitatu, na baadhi ya mimea ilikufa. Tangu wakati huo, wakulima wa kijiji wameanza kutumia umwagiliaji: wanachota maji mtoni na kumwagilia mimea yao.

Jioni, baada ya kazi, familia hukaa pamoja. Wao hula chakula cha jioni na hunywa maziwa. Wakati mwingine wageni huja kuwatembelea. Mugisha anasema, “Nitakapokuwa mkubwa, nitasomea kilimo ili nije kuwasaidia wakulima wa kijiji chetu.”

Imeandikwa na Ganzaa. Aya ya kwanza imetokana na makala “Kilimo” ya Wikipedia ya Kiswahili.

3Msamiati

4Sarufi: vitenzi vya silabi moja

Angalia sentensi hizi mbili kutoka kwenye habari:

• Baadhi ya mimea ilikufa. (ku- imebaki)
• Wao hula chakula cha jioni. (ku- imeondoka)

Kitenzi kufa kina mzizi wa silabi moja tu: -fa. Vivyo hivyo kula (-la), kunywa (-nywa) na kuja (-ja). Vitenzi hivi huitwa vitenzi vya silabi moja. Kanuni yao ni hii:

• Baada ya viambishi vya wakati -na-, -li-, -ta- na -me-, kiambishi ku- hubaki: anakula, alikula, atakula, amekula.
• Katika wakati wa mazoea (hu-), katika ukanushi wa wakati uliopo, katika ukanushi wa -me- (yaani -ja-), katika amri na katika hali ya kutaka, ku- huondoka.

Grammar note: think of ku- as part of the verb only after the four tense markers -na-, -li-, -ta- and -me-. Everywhere else a one-syllable verb drops it.

Hali ya kukubali (yeye)

Hali ya kukanusha (yeye)

Katika hakula, -ku- ni kiambishi cha ukanushi wa wakati uliopita, si ku- ya kitenzi.

Amri na hali ya kutaka

• Amri (umoja → wingi): Kula! → Kuleni! · Kunywa! → Kunyweni! · Njoo! → Njooni! (kuja ina amri maalum).
• Hali ya kutaka: Mama anataka Mugisha ale chakula, anywe maziwa na aje nyumbani mapema. Tunamwagilia mimea ili isife.

Mfano uliofanyiwa kazi

Swali: Andika sentensi Wageni wanakuja (a) katika wakati wa mazoea, (b) katika hali ya kukanusha.

Jibu: (a) Wageni huja. Kiambishi hu- huchukua nafasi ya wana-, na ku- huondoka. (b) Wageni hawaji. Ukanushi wa wakati uliopo hauna ku-, na irabu ya mwisho -a hubadilika kuwa -i.

Mazoezi (jibu liko chini ya kila swali)