Umuco w'Amahoro
Senior 1 · Kinyarwanda
Umuco w'Amahoro
Lesson 1 of 3
25 min
Amahoro ntaboneka gusa iyo nta ntambara iri mu gihugu. Atangirira mu mibanire ya buri munsi: mu rugo, mu baturanyi, ku isoko no ku ishuri. Ikibazo gito kidakemuwe neza gishobora kuvamo amakimbirane akomeye, ariko ikiganiro n'ubwumvikane bishobora kugarura amahoro.
Muri iri somo urasoma inkuru y'abaturanyi babiri bashwanye bapfa ihene, n'uko biyunze. Hanyuma uziga ubumwe n'ubwinshi by'amazina n'inteko z'amazina, ari byo shingiro ry'ikibonezamvugo k'Ikinyarwanda.
Byanditswe na Ganzaa.
Mu mudugudu umwe wo mu Karere ka Nyamasheke, Munyaneza na Mukandekezi bari abaturanyi bamaranye imyaka myinshi. Basangiraga ku byo babonye, bagatabarana mu byago, kandi abana babo bakajyana ku ishuri buri gitondo.
Umunsi umwe, ihene za Munyaneza zacitse umwana wari uziragiye, zinjira mu murima wa Mukandekezi, zirya imyumbati n'ibishyimbo byari bigiye kwera. Mukandekezi ararakara cyane. Aho kujya kuganira n'umuturanyi we, atangira kumuvuga nabi ku isoko no ku iriba. Nyuma y'iminsi mike, umuhungu we atera ihene imwe ibuye, irakomereka. Munyaneza na we ararakara.
Kuva ubwo, abo baturanyi bareka gusuhuzanya. Babuza abana babo gukinana, kandi buri wese ashaka abantu bamushyigikira. Umudugudu wose utangira kwicamo ibice: bamwe bati «Munyaneza ni we ufite ukuri», abandi bati «Mukandekezi ni we warenganye». Amakimbirane yari yatangiye nk'ikibazo gito k'ihene, none yari agiye gusenya umubano w'umudugudu wose.
Umukuru w'umudugudu abibonye, abagira inama yo kugeza ikibazo cyabo kuri Komite y'Abunzi y'akagari. Abunzi ni abaturage b'inyangamugayo batorerwa gufasha abafitanye amakimbirane kuyakemura mu bwumvikane, mbere y'uko bajya mu nkiko. Ku munsi w'ubwunzi, buri wese yahawe umwanya wo kuvuga, nta wamuciye mu ijambo. Abunzi babatega amatwi, barababaza, hanyuma basaba buri wese kwibaza uruhare rwe muri icyo kibazo.
Munyaneza yemera ko atitaye bihagije ku ihene ze, maze yiyemeza kwishyura imyaka yangijwe no kuzitira urugo rwe. Mukandekezi yemera ko yavuze nabi umuturanyi we, kandi ko umuhungu we atari akwiye gukubita itungo; yiyemeza gufasha kuvuza ihene yakomeretse. Nuko barasuhuzanya, bahana ikiganza imbere y'abunzi.
Mu cyumweru cyakurikiyeho, abana b'iyo miryango yombi bateye uruzitiro rw'ibiti hagati y'ingo zombi. Mukandekezi yaravuze ati: «Uruzitiro ntirutandukanya abantu. Rurinda imyaka, ariko umutima wo gufashanya ukaguma.» Kuva ubwo, iyo umwe muri bo agize ibyago, undi ni we uhagera mbere.
Kubaha abandi, kuganira aho gutukana, kwemera amakosa no gusaba imbabazi: ibyo ni byo bituma abantu babana mu mahoro.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| amakimbirane | kutumvikana gukomeye hagati y'abantu cyangwa amatsinda |
| imyaka | muri uyu mwandiko: ibihingwa biri mu murima (si «umwaka» n'«imyaka» bibarwa ku kirangaminsi) |
| kwicamo ibice | kugabanyikamo amatsinda ahanganye |
| kurenganywa | kugirirwa nabi cyangwa guhanwa nta cyaha wakoze |
| abunzi | abaturage b'inyangamugayo batorerwa gufasha abafitanye amakimbirane kwiyunga |
| inyangamugayo | umuntu w'indakemwa, uvugisha ukuri kandi wizerwa |
| kuzitira | gushyira uruzitiro (ibiti, insinga cyangwa urukuta) ku mbibi z'urugo |
| kuvuza | kujyana umurwayi cyangwa itungo kwa muganga no kurishakira imiti |
Ni iki cyateje amakimbirane hagati ya Munyaneza na Mukandekezi?
Igisubizo: Ihene za Munyaneza zacitse umushumba, zirya imyaka yo mu murima wa Mukandekezi.
Mukandekezi yitwaye ate amaze kurakara? Byagize izihe ngaruka?
Igisubizo: Aho kuganira n'umuturanyi, yamuvuze nabi ku isoko no ku iriba. Amakimbirane yarakuze: bareka gusuhuzanya, abana babuzwa gukinana, umudugudu wicamo ibice.
Abunzi ni ba nde, kandi bafashije bate abo baturanyi?
Igisubizo: Ni abaturage b'inyangamugayo batorerwa gufasha abafitanye amakimbirane. Bahaye buri wese ijambo, barabatega amatwi, maze basaba buri wese kwibaza uruhare rwe.
Buri muturanyi yemeye iki imbere y'abunzi?
Igisubizo: Munyaneza yemeye ko atitaye ku ihene ze, yiyemeza kwishyura imyaka no kuzitira. Mukandekezi yemeye ko yamuvuze nabi kandi ko umuhungu we atari akwiye gukubita itungo, yiyemeza gufasha kuvuza ihene.
Ni iki cyari kuba kiza iyo Mukandekezi abanza kuganira na Munyaneza?
Igisubizo: Ikibazo cyari gukemuka kikiri gito: Munyaneza yari kwishyura imyaka, ihene ntiyari gukomereka, kandi umudugudu ntiwari kwicamo ibice.
Sobanura amagambo ya Mukandekezi: «Uruzitiro ntirutandukanya abantu.»
Igisubizo: Uruzitiro rurinda imyaka n'amatungo, ariko ntirubuza abaturanyi gukundana no gufashanya. Imbibi z'ibintu ntizigomba kuba imbibi z'imitima.
Soma aya mazina yo mu mwandiko: umuturanyi → abaturanyi; umurima → imirima; ibuye → amabuye; igiti → ibiti; ihene → ihene; uruzitiro → inzitiro; urugo → ingo. Buri zina rifite uburyo bwaryo bwo kuva mu bumwe rijya mu bwinshi.
Izina riri mu bumwe iyo rivuga umuntu umwe cyangwa ikintu kimwe (umuturanyi). Riri mu bwinshi iyo rivuga abarenze umwe cyangwa ibirenze kimwe (abaturanyi). Iyo izina rivuye mu bumwe rijya mu bwinshi, rihindura indanganteko yaryo, ari cyo gice kiri hagati y'indomo n'igicumbi: u-mu-turanyi → a-ba-turanyi.
Inteko ni itsinda ry'amazina asangiye indanganteko imwe n'uburyo bumwe bwo guhuza n'andi magambo mu nteruro. Ikinyarwanda gifite inteko cumi n'esheshatu:
| Inteko | Indanganteko | Ingero | Ubwinshi bwayo |
|---|---|---|---|
| 1 | mu- | umuntu, umuturanyi | inteko ya 2 |
| 2 | ba- | abantu, abaturanyi | (ni ubwinshi) |
| 3 | mu- | umurima, umusozi | inteko ya 4 |
| 4 | mi- | imirima, imisozi | (ni ubwinshi) |
| 5 | ri- | ibuye, iriba | inteko ya 6 |
| 6 | ma- | amabuye, amariba, amazi | (ni ubwinshi) |
| 7 | ki- | igiti, ikintu | inteko ya 8 |
| 8 | bi- | ibiti, ibintu | (ni ubwinshi) |
| 9 | n- | inka, ihene, imbuto | inteko ya 10 |
| 10 | n- | inka, ihene, inzitiro, ingo | (ni ubwinshi) |
| 11 | ru- | urugo, uruzitiro | inteko ya 10 |
| 12 | ka- | akana, agati | inteko ya 13 |
| 13 | tu- | utwana, uduti | (ni ubwinshi) |
| 14 | bu- | ubwato, ubumwe | inteko ya 6 (amato) |
| 15 | ku- | ukuboko, ugutwi | inteko ya 6 (amaboko, amatwi) |
| 16 | ha- | ahantu | (nta bwinshi) |
Menya: mu nteko ya 5 n'iya 9, indanganteko ntigaragara buri gihe mu myandikire (i-buye, i-hene). Mu bihe byose, isanisha ni ryo rikwereka inteko: ibuye rinini (ri-, inteko ya 5), ihene imwe irarisha (i-, inteko ya 9), ihene nyinshi zirarisha (zi-, inteko ya 10).
Amazina amwe aba mu bwinshi gusa: amazi, amata, amavuta (inteko ya 6). Andi aba mu bumwe gusa: ubumwe, ubwenge (inteko ya 14). Hari n'amazina asa ariko adasobanura kimwe: imyaka (ubwinshi bwa «umwaka») na imyaka (ibihingwa, idafite ubumwe).
Interuro: «Abana b'abaturanyi bateye uruzitiro rw'ibiti hagati y'ingo zombi.»
| Izina | Intego | Inteko | Ubumwe cyangwa ubwinshi bwaryo |
|---|---|---|---|
| abana | a-ba-na | 2 | umwana (inteko ya 1) |
| abaturanyi | a-ba-turanyi | 2 | umuturanyi (inteko ya 1) |
| uruzitiro | u-ru-zitiro | 11 | inzitiro (inteko ya 10) |
| ibiti | i-bi-ti | 8 | igiti (inteko ya 7) |
| ingo | i-n-go | 10 | urugo (inteko ya 11) |
Genzura n'isanisha: ingo zombi (zi-, inteko ya 10), uruzitiro rw'ibiti (ru-, inteko ya 11).
Tip
Uko wabyibuka: shyira izina mu bumwe no mu bwinshi, maze urebe indanganteko: mu/ba = 1 na 2; mu/mi = 3 na 4; ri/ma = 5 na 6; ki/bi = 7 na 8; n/n = 9 na 10; ru/n = 11 na 10; ka/tu = 12 na 13; bu/ma = 14 na 6; ku/ma = 15 na 6; ha = 16.
Ushidikanya? Reba isanisha: ijambo rikurikira izina ryerekana inteko yaryo.
Mu matsinda y'abanyeshuri batanu, mukore ikiganiro nyunguranabitekerezo k'iminota icumi ku nsanganyamatsiko: «Uko twakemura amakimbirane hagati y'abanyeshuri ku ishuri.» Mwibuke amabwiriza mwize: umuyobozi atanga ijambo, umwanditsi yandika, buri wese yubaha ibitekerezo by'abandi.
Mushake nibura ibisubizo bitatu, maze umwanditsi abyandike. Mu nyandiko ye, ashyireho umurongo munsi y'amazina atanu, maze agaragaze inteko ya buri zina.
Urugero rw'imyanzuro:
1. Abanyeshuri bafitanye ikibazo babanza kuganira batuje, buri wese akumva undi.
2. Iyo bananiwe kumvikana, bitabaza umunyeshuri w'inyangamugayo cyangwa umwarimu ubahuza.
3. Uwakoze ikosa asaba imbabazi, kandi uwahemukiwe akemera kubabarira.
Amazina n'inteko zayo: abanyeshuri (2), ikibazo (7), umwarimu (1), ikosa (5), imbabazi (10).
Shyira aya mazina mu bwinshi: umusozi, igiti, urugo, ukuboko, akana.
Igisubizo: imisozi, ibiti, ingo, amaboko, utwana.
Garagaza inteko y'aya mazina: ubwato, amazi, ahantu, n'«ihene» mu nteruro «Ihene imwe iraziritse».
Igisubizo: ubwato: 14; amazi: 6; ahantu: 16; ihene: 9 (isanisha i-: imwe, iraziritse).
Mu mwandiko, ijambo «imyaka» risobanura iki? Ritandukaniye he na «imyaka» ubwinshi bwa «umwaka»?
Igisubizo: Mu mwandiko risobanura ibihingwa biri mu murima, kandi nta bumwe rigira. «Imyaka» (years) ryo rifite ubumwe: umwaka.
Ni ayahe makosa abaturanyi bombi bakoze mbere yo kwiyunga?
Igisubizo: Munyaneza ntiyitaye ku ihene ze; Mukandekezi yamuvuze nabi aho kumwegera; umuhungu wa Mukandekezi yakubise itungo; bombi bareka gusuhuzanya kandi babuza abana gukinana.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Imibanire y'abantu». Byanditswe na Ganzaa. Abantu bavugwamo ni abo mu nkuru.
Inyigisho z'ubumwe n'ubwinshi n'iz'inteko z'amazina, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
