Iterambere mu Muryango
Senior 1 · Kinyarwanda
Iterambere mu Muryango
Lesson 1 of 3
25 min
Let's begin
Mu Rwanda, imiryango myinshi itunzwe n'ubuhinzi. Umurima uhinzwe neza ushobora kugaburira abana, kwishyura amashuri n'ubwisungane mu kwivuza, ndetse no kuzigama. Ubuhinzi rero si umurimo wo gutunga urugo gusa; ni inzira y'iterambere.
Muri iri somo urasoma inkuru y'umuryango wahinduwe n'ubuhinzi bwa kijyambere. Uziga guhina umwandiko, kandi utangire kwiga ubutinde bw'imigemo.
Byanditswe na Ganzaa.
Umuryango wa Mukamana utuye mu Karere ka Nyamagabe. Mbere, wahingaga ibijumba n'ibishyimbo gusa, ku murima muto uri inyuma y'inzu. Umusaruro wabo wabatungaga amezi make, hanyuma inzara igatangira. Abana babo bane bakundaga gusiba ishuri kubera kubura amafaranga y'ibikoresho.
Umunsi umwe, umufashamyumvire mu by'ubuhinzi yarabasuye, abagira inama yo guhinga kijyambere. Bamaze kumwumva, bagabanya umurima wabo mo ibice bitatu.
Mu gice cya mbere bateyemo ibihingwa ngandurarugo: ibishyimbo, ibigori n'ibirayi. Ibyo ni ibihingwa bihingwa ahanini kugira ngo bigaburire abo mu rugo.
Mu gice cya kabiri bateyemo ikawa, maze binjira muri koperative y'abahinzi b'ikawa. Ikawa ni kimwe mu bihingwa ngengabukungu, ari byo bihingwa bihingwa cyane cyane kugira ngo bigurishwe bizane amafaranga. Mu Rwanda, ibikunze kuvugwa ni ikawa, icyayi n'ibireti.
Igice cya gatatu, hafi y'igikoni, bagihinzemo akarima k'igikoni, bateramo dodo, amashu, karoti n'intoryi. Ubu abana barya imboga buri munsi, kandi umuryango ntukizigurira ku isoko.
Bakoresheje ifumbire y'imborera ivuye mu ngo no mu matungo, batera imbuto z'indobanure, kandi barwanya isuri bacukura imirwanyasuri. Umusaruro wabo wikubye incuro ebyiri.
Umusaruro usagutse bawugurisha ku isoko. Amafaranga bakuyemo bayakoresheje neza: bishyuye amashuri n'ubwisungane mu kwivuza, bizigama igice muri koperative, kandi bagura ihene ebyiri. Nyuma y'imyaka ibiri, ihene zari zimaze kororoka, zibaha ifumbire n'amafaranga. Ikawa na yo yatangiye kwera, izana andi mafaranga.
Uyu munsi, umuryango wa Mukamana ntukigira inzara. Abana biga neza, kandi baherutse kuvugurura inzu yabo. Mukamana akunda kubwira abaturanyi be ati: "Umurima si itaka gusa; ni banki y'umuhinzi. Iyo uwitayeho, na wo ukwitaho."
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| iterambere | kuva mu buzima bubi ujya mu bwiza, gutera imbere |
| umufashamyumvire | umuntu wigisha abandi uburyo bushya bwo gukora, urugero mu buhinzi |
| guhinga kijyambere | guhinga ukurikije ubumenyi bugezweho |
| ibihingwa ngandurarugo | ibihingwa bihingwa ahanini ngo bitunge abo mu rugo |
| ibihingwa ngengabukungu | ibihingwa bihingwa ahanini ngo bigurishwe |
| akarima k'igikoni | akarima gato kari hafi y'inzu, gahingwamo imboga |
| ifumbire y'imborera | ifumbire ikomoka ku byatsi byaboze no ku mase y'amatungo |
| imbuto z'indobanure | imbuto zatoranyijwe kuko zera cyane kandi zihanganira indwara |
| isuri | itwarwa ry'ubutaka n'amazi y'imvura |
| imirwanyasuri | imiferege icukurwa mu murima kugira ngo irwanye isuri |
| kwikuba incuro ebyiri | kwiyongera kugeza ubaye kabiri uko wari umeze |
| ubwisungane mu kwivuza | gahunda abaturage batangamo umusanzu kugira ngo bazivuze bahendutse |
Umuryango wa Mukamana wari ufite ibihe bibazo mbere?
Igisubizo: Umurima muto, umusaruro muke wawutungaga amezi make, inzara, n'abana basibaga ishuri kubera kubura ibikoresho.
Ni nde wabagiriye inama, kandi yari iyihe?
Igisubizo: Umufashamyumvire mu by'ubuhinzi; yabagiriye inama yo guhinga kijyambere.
Tandukanya ibihingwa ngandurarugo n'ibihingwa ngengabukungu, utange ingero zo mu mwandiko.
Igisubizo: Ibihingwa ngandurarugo bihingwa ahanini ngo bitunge urugo (ibishyimbo, ibigori, ibirayi). Ibihingwa ngengabukungu bihingwa ahanini ngo bigurishwe (ikawa).
Ni ibihe bikorwa byatumye umusaruro wikuba kabiri?
Igisubizo: Gukoresha ifumbire y'imborera, gutera imbuto z'indobanure no kurwanya isuri.
Amafaranga y'umusaruro yakoreshejwe iki?
Igisubizo: Kwishyura amashuri n'ubwisungane mu kwivuza, kuzigama muri koperative no kugura ihene.
"Umurima si itaka gusa; ni banki y'umuhinzi." Sobanura iyi mvugo.
Igisubizo: Ni imvugo shusho. Nk'uko banki ibika amafaranga ikayongera, umurima witaweho ubika ubukungu bw'umuhinzi, ukamuha umusaruro n'amafaranga buri gihembwe.
Ihinamwandiko (guhina umwandiko) ni ukuvuga cyangwa kwandika mu magambo make ibivugwa mu mwandiko, ugumana ibitekerezo by'ingenzi n'uko bikurikirana, ukoresheje amagambo yawe bwite. Ibivamo byitwa inshamake. Akenshi inshamake ingana na kimwe cya gatatu cyangwa kimwe cya kane cy'umwandiko.
| Igika | Igitekerezo k'ingenzi |
|---|---|
| 1 | Mbere umuryango wa Mukamana wari ukennye: umusaruro muke, inzara, abana basiba ishuri. |
| 2 | Umufashamyumvire yawugiriye inama yo guhinga kijyambere. |
| 3–5 | Wateye ibihingwa ngandurarugo, ikawa n'imboga mu karima k'igikoni. |
| 6 | Ifumbire, imbuto z'indobanure no kurwanya isuri byatumye umusaruro wikuba kabiri. |
| 7 | Amafaranga y'umusaruro yishyuye amashuri n'ubwisungane, arazigamwa, anagura amatungo. |
| 8 | Ubu umuryango waratejwe imbere n'ubuhinzi. |
Inshamake:
Umuryango wa Mukamana wo mu Karere ka Nyamagabe wari ukennye kubera umusaruro muke. Umufashamyumvire yawugiriye inama yo guhinga kijyambere. Wateye ibihingwa ngandurarugo, ikawa n'imboga mu karima k'igikoni, ukoresha ifumbire, imbuto z'indobanure no kurwanya isuri, maze umusaruro wikuba kabiri. Amafaranga y'umusaruro yishyuye amashuri n'ubwisungane mu kwivuza, arazigamwa, kandi agura amatungo. Ubu uwo muryango waratejwe imbere n'ubuhinzi.
Iyi nshamake ifite interuro eshanu, mu gihe umwandiko ufite ibika umunani. Amazina y'imboga zose n'ay'ibice by'amafaranga ntiyagarutsweho, ariko nta gitekerezo k'ingenzi cyabuze.
Umugemo ni ijwi cyangwa itsinda ry'amajwi bivugirwa icyarimwe, mu mwuka umwe. Mu Kinyarwanda umugemo urangizwa n'inyajwi: i-bi-hi-ngwa, u-mu-rya-ngo, a-ka-ri-ma.
Iyo tuvuga, imigemo yose ntimara igihe kingana. Hari iyo tuvuga vuba, hakaba n'iyo tuvuga igihe kirekire. Ubutinde ni igihe inyajwi y'umugemo imara ivugwa.
| Inyandiko isanzwe | Inyandiko igaragaza ubutinde | Umugemo utinda |
|---|---|---|
| amazi | amaazi | maa |
| umwana | umwaana | waa |
| gutaka (kurimbisha) | gutaaka | taa |
Mu nyandiko isanzwe (amabaruwa, ibinyamakuru, ibitabo by'inkuru) ubutinde ntibwandikwa: twandika amazi, umwana. Inyajwi ebyiri zandikwa gusa mu nyandiko zigenewe kwiga imivugire, n'ahantu hake nka saa (saa sita).
Tip
Uko wabyumva: vuga ijambo buhoro, ukome mu mashyi kuri buri mugemo. Umugemo utinda uwumvamo nk'aho inyajwi yawo ivugwa kabiri: a-maa-zi. Umugemo ubanguka urihuta: gu-ta-ka (gusakuza).
Gabanya aya magambo mo imigemo: iterambere, koperative, ifumbire.
Igisubizo: i-te-ra-mbe-re; ko-pe-ra-ti-ve; i-fu-mbi-re.
"Twateguye indabo zo gutaka icyumba k'ibirori." Umugemo ta wa "gutaka" urabanguka cyangwa uratinda? Andika iryo jambo mu nyandiko igaragaza ubutinde.
Igisubizo: Uratinda, kuko hano gutaka bisobanura kurimbisha: gutaaka.
Umunyeshuri yanditse mu ibaruwa ati: "Twavomye amaazi menshi." Kosora.
Igisubizo: "Twavomye amazi menshi." Mu nyandiko isanzwe ubutinde ntibwandikwa.
Hina mu nteruro ebyiri gusa igika cya gatandatu cy'umwandiko.
Igisubizo (urugero): Umuryango wakoresheje ifumbire y'imborera n'imbuto z'indobanure, kandi urwanya isuri. Ibyo byatumye umusaruro wikuba kabiri.
Baza umuntu mukuru wo mu muryango wawe cyangwa umuturanyi uko ubuhinzi cyangwa ubworozi bwamufashije gutera imbere. Andika ibyo akubwiye mu gika k'interuro icumi, hanyuma ubihine mu nteruro eshatu.
Ibyo wize
Sources and credits
Umwandiko "Ibihingwa mu iterambere ry'umuryango", inyigisho z'ihinamwandiko n'iz'ubutinde bw'imigemo byanditswe na Ganzaa.
Imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
