Umuco w'Amahoro
Senior 1 · Kinyarwanda
Umuco w'Amahoro
Lesson 2 of 3
25 min
Iyo umubyeyi ageze mu zabukuru, akenshi aha abana be umurage: isambu, amatungo cyangwa ibindi yari atunze. Ariko hari umurage uruta ibintu: inama, uburere n'ubumwe asigira abana be. Umuryango utumvikana ushobora gusenya n'ibyo wahawe byose.
Muri iri somo urasoma inkuru y'umusaza wigishije abana be isomo rikomeye akoresheje inkoni. Hanyuma uziga gutandukanya izina gakondo n'izina ry'iritirano, maze witoze kujya impaka.
Byanditswe na Ganzaa, bishingiye ku mugani wa kera w'umugabo n'abahungu be, witirirwa Aesop, umwanditsi w'Umugiriki wa kera.
Umusaza Semana yari atuye mu Karere ka Ngoma. Yari yarareze abana batanu: Mugabo, Nshuti, Gakwaya, Uwera na Ingabire. Yabatoje gukunda umurimo, none buri wese yari afite icyo akora: Mugabo yari umuhinzi, Nshuti umubaji, Gakwaya umworozi, Uwera umucuruzi, naho Ingabire ari umwarimu.
Nubwo bari abanyamwuga, abo bavandimwe ntibumvikanaga. Mugabo na Gakwaya bahoraga bapfa urwuri n'umurima: umwe ati «Inka zawe zonnye ibigori byange», undi ati «Umurima wawe wafunze inzira y'inka zange». Uwera yavugaga ko Nshuti yamubarije ameza n'intebe ariko akamuca amafaranga menshi. Iyo bahuriraga kwa se, ntibasangiraga ku meza amwe.
Umunsi umwe, Semana yumva intege zigenda zimushiramo. Abahamagara bose kuri terefone, abasaba kuza mu rugo. Bamaze kuhagera, aha buri wese inkoni yumye, ati: «Nimuvune izo nkoni.» Buri wese avuna iye nta ngorane.
Hanyuma afata inkoni icumi, azihambiriza umugozi, azihereza Mugabo ati: «Noneho vuna izi.» Mugabo arakomeza, arazunguza, ariko biranga. Azihereza Gakwaya, na we biramunanira. Bose barazigerageza, ntihagira n'umwe ushobora kuzivuna.
Umusaza aramwenyura, ati: «Bana bange, mwabonye ko inkoni imwe ivunika vuba, ariko inkoni nyinshi zihambiriye hamwe ntizivunika. Namwe ni uko: nimukomeza kwitandukanya, ingorane zose zizabavuna umwe umwe. Ariko nimushyira hamwe, nta kibazo kizabananira.»
Nuko abasobanurira uko yabaraze: «Isambu yange nayigabanyijemo imigabane itanu ingana. Abakobwa n'abahungu barahabwa kimwe, nk'uko amategeko y'u Rwanda abiteganya. Inka na zo muzazigabane mu bwumvikane. Ariko umurage uruta iyo sambu n'izo nka ni ubumwe bwanyu. Ni wo mbaraze.»
Abana bararebana, bamwe bamanura amaso kubera ikimwaro. Mugabo asaba Gakwaya imbabazi, naho Nshuti asezeranya Uwera kumusubiza amafaranga yarengeje. Nyuma y'amezi make, umusaza yitaba Imana. Abana be bamushyingura mu cyubahiro, maze bashinga koperative y'umuryango: Gakwaya yorora inka, Mugabo agahinga ubwatsi bwazo, Uwera akagurisha amata, Nshuti akabaza ibiraro, naho Ingabire agakora ibaruramari. Imyaka yarashize, abaturanyi bakajya bavuga bati: «Umurage wa Semana nturi mu isambu; uri mu bumwe bw'abana be.»
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| umurage | ibyo umuntu asigira abana be cyangwa abo akomokaho, cyane cyane iyo apfuye |
| kuraga | gutanga umurage, kugena uko ibyawe bizagabanywa |
| zabukuru | ubusaza, igihe k'iherezo ry'ubuzima |
| gupfa (ikintu) | gutongana cyangwa gushwana bapfa icyo kintu |
| urwuri | ahantu hari ubwatsi amatungo arishamo |
| kona | kurya cyangwa kwangiza imyaka y'abandi (bivugwa ku matungo) |
| umugabane | igice umuntu ahabwa mu kintu kigabanywa |
| ikimwaro | isoni ziterwa n'uko wakoze ikosa |
| kwitaba Imana | gupfa (imvugo yubaha) |
| ibaruramari | umurimo wo kwandika no kubara amafaranga yinjiye n'ayasohotse |
Abana ba Semana bapfaga iki?
Igisubizo: Mugabo na Gakwaya bapfaga urwuri n'umurima; Uwera na Nshuti bapfaga amafaranga y'ameza n'intebe.
Semana yakoresheje iki kugira ngo abigishe? Byagenze bite?
Igisubizo: Yabanje guha buri wese inkoni imwe, barazivuna vuba. Hanyuma abaha inkoni icumi zihambiriye hamwe, ntihagira n'umwe uzivuna.
Semana yagabanyije ate isambu ye?
Igisubizo: Mu migabane itanu ingana, abakobwa n'abahungu bahabwa kimwe, nk'uko amategeko y'u Rwanda abiteganya.
Ni uwuhe murage Semana yavuze ko uruta isambu n'inka?
Igisubizo: Ubumwe bw'abana be.
Inkoni zihambiriye hamwe zigereranywa n'iki mu buzima bw'umuryango n'igihugu?
Igisubizo: Zigereranywa n'abantu bunze ubumwe. Umuntu umwe ashobora gutsindwa vuba n'ingorane, ariko abantu bashyize hamwe barakomera.
Ni iki kigaragaza ko abana ba Semana bumvise isomo rye?
Igisubizo: Basabanye imbabazi, basubizanya ibyo bari barengeje, kandi nyuma y'urupfu rwe bashinga koperative buri wese akoreramo umwuga we.
Reba aya mazina yo mu mwandiko: inka, isambu, inkoni, umugozi na terefone, ameza, koperative. Aya mbere yavukiye mu Kinyarwanda; aya nyuma yaturutse mu zindi ndimi.
Izina gakondo ni izina ryavukiye mu Kinyarwanda ubwacyo, rikaba ryarakoreshwaga n'abakurambere kuva kera: umuntu, inka, amata, urugo, isuka, inkono, ingoma, agaseke, umurage.
Izina ry'iritirano ni izina Ikinyarwanda cyatiye mu rundi rurimi, kikarihindura kugira ngo rivugwe kandi ryandikwe nk'Ikinyarwanda. Akenshi ayo mazina yazanywe n'ibintu bishya: ishuri, imodoka, terefone.
| Izina ry'iritirano | Ururimi ryaturutsemo | Ijambo ry'umwimerere |
|---|---|---|
| ishuri | Ikidage | Schule |
| ikaramu | Igiswahili | kalamu |
| isaha | Igiswahili | saa |
| ameza | Igiswahili | meza |
| ibaruwa | Igiswahili | barua |
| ishati | Icyongereza | shirt |
| ipantaro | Igifaransa | pantalon |
| terefone | Igifaransa | téléphone |
| koperative | Igifaransa | coopérative |
Interuro: «Ingabire yafashe ikaramu, yicara ku meza iruhande rw'inkono y'amata, maze yandikira koperative ibaruwa.»
| Izina | Ubwoko | Impamvu |
|---|---|---|
| Ingabire | izina bwite | ni izina ry'umuntu umwe wihariye |
| ikaramu | iritirano | ryaturutse mu Giswahili «kalamu»; «l» yahindutse «r» |
| meza (ameza) | iritirano | ryaturutse mu Giswahili «meza»; ryatakaje indomo kubera «ku» |
| inkono | gakondo | igikoresho abakurambere bakoreshaga kuva kera |
| amata | gakondo | ijambo ry'Ikinyarwanda cy'umwimerere |
| koperative | iritirano | ryaturutse mu Gifaransa «coopérative»; nta ndomo rigira |
| ibaruwa | iritirano | ryaturutse mu Giswahili «barua» |
Tip
Uko wabyibuka: ibaze uti: «Iri jambo abakurambere bacu bararikoreshaga mbere yo guhura n'abanyamahanga?» Niba ari yego (inka, isuka, ingoma), ni izina gakondo. Niba ryaraje n'ikintu gishya (ishuri, terefone, imodoka), ni izina ry'iritirano.
Ikimenyetso gikunze kugaragara: ijambo ritagira indomo (radiyo, koperative) akenshi ni iritirano.
Mwibuke uko ikiganiro mpaka gikorwa (umutwe wa kabiri). Noneho, mukore ikiganiro mpaka kuri iyi nsanganyamatsiko: «Umurage mwiza ababyeyi baha abana ni amashuri, si isambu.»
Urugero rw'ingingo:
Ushyigikira: «Isambu irashira iyo igabanyijwe kenshi, ariko ubumenyi ntibushira. Abana ba Semana bose bari bafite imyuga; ni yo yabatunze.»
Uhakana: «Amashuri ni ingenzi, ariko isambu ni yo ituma umuhinzi n'umworozi babona aho bakorera. Koperative y'abana ba Semana yari ikeneye isambu n'inka.»
Tandukanya amazina gakondo n'amazina y'iritirano: isuka, ishati, ingoma, radiyo, inkono, isaha.
Igisubizo: Gakondo: isuka, ingoma, inkono. Iritirano: ishati, radiyo, isaha.
Garagaza ijambo ry'umwimerere n'ururimi ryaturutsemo: ipantaro, ishuri.
Igisubizo: ipantaro ni «pantalon» (Igifaransa); ishuri ni «Schule» (Ikidage).
Shyira mu bwinshi: ishuri, isaha, ikaramu.
Igisubizo: amashuri, amasaha, amakaramu (inteko ya 6).
Kuki inkoni zihambiriye zitavunitse, kandi Semana yashakaga kwigisha iki?
Igisubizo: Zari nyinshi kandi zifashanyije, bityo zigira imbaraga. Yashakaga kwigisha abana be ko nibashyira hamwe nta kibazo kizabananira.
Ibyo kwibuka
Sources and credits
Umwandiko: «Umurage w'umubyeyi». Byanditswe na Ganzaa, bishingiye ku mugani wa kera «Umugabo n'abahungu be» (The Father and His Sons) witirirwa Aesop. Uwo mugani uri mu ruhame (public domain); nta nyandiko yawo yakoporowe.
Inyigisho z'izina gakondo n'izina ry'iritirano, ingero z'ingingo, imyitozo n'ibibazo by'isuzuma: Byanditswe na Ganzaa.
