Umuco w'Amahoro
Senior 3 · Kinyarwanda
Umuco w'Amahoro
Lesson 1 of 5
25 min
Buri mwaka, guhera ku wa 7 Mata, Abanyarwanda bibuka Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994. Abenshi mu biga mu mwaka wa gatatu ubu bavutse nyuma yayo. Nyamara ingaruka zayo ziracyari mu miryango, mu mitima no mu mibanire y'abantu. Kumenya izo ngaruka si ugusubiza abantu mu gahinda: ni ugusobanukirwa impamvu amahoro adakwiye gufatwa nk'ikintu cyikora, ahubwo agomba kubakwa no kurindwa.
Iri somo rifite ibice bibiri: umwandiko ku ngaruka za Jenoside, n'ubumenyi ngiro bwo kujya impaka mu kinyabupfura.
Umwandiko nsobanuro wanditswe na Ganzaa.
(1) Jenoside yakorewe Abatutsi yabaye mu Rwanda kuva ku wa 7 Mata 1994, imara iminsi igera ku ijana. Ibarura ry'abazize Jenoside ryakozwe na Leta y'u Rwanda mu 2002 ryagaragaje ko yahitanye abarenga miliyoni imwe. Yahagaritswe n'Ingabo zahoze ari iza FPR-Inkotanyi muri Nyakanga 1994. Ariko kuyihagarika ntibyakuyeho ingaruka zayo: zimwe ziracyagaragara na n'ubu.
(2) Ingaruka ya mbere ireba abantu ubwabo. Imiryango myinshi yarazimye burundu. Abarokotse, bitwa abacitse ku icumu, basigaranye ibikomere ku mubiri no ku mutima. Habonetse impfubyi nyinshi, bamwe muri bo baba abayobozi b'imiryango bakiri bato, n'abapfakazi benshi basigaranye inshingano zo kurera bonyine. Benshi bahura n'ihungabana, rikunze kugaragara cyane mu gihe cyo kwibuka.
(3) Ingaruka ya kabiri ireba imibanire. Jenoside yateguwe kandi ikorwa n'abantu bari baturanye n'abo bishe, rimwe na rimwe bari banashyingiranye. Ni yo mpamvu icyizere hagati y'abantu cyasenyutse. Kongera kucyubaka byasabye igihe kirekire, ubutabera n'ubushake bw'abantu ku giti cyabo. Hari kandi abakigira ingengabitekerezo ya Jenoside, abandi bakayihakana cyangwa bakayipfobya. Mu Rwanda, ibyo ni ibyaha bihanwa n'amategeko.
(4) Ingaruka ya gatatu ireba ubukungu. Amazu yarasenyutse, amatungo aricwa, imirima ntiyahingwa, kandi ibikorwa remezo byinshi byarangiritse. Igihugu cyatangiye kwiyubaka gihereye hasi.
(5) Nyuma ya Jenoside, u Rwanda rwahisemo inzira yo kwiyubaka. Habayeho ubutabera, harimo n'inkiko Gacaca zaciye imanza zigera hafi kuri miliyoni ebyiri, nk'uko Leta y'u Rwanda yabitangaje izisoza mu 2012. Hashyizweho gahunda zo gufasha abacitse ku icumu, izo kunga Abanyarwanda, n'izo kwigisha amateka nyakuri mu mashuri.
(6) Ibikomere byo ku mubiri birabonwa, bikavurwa. Ibyo ku mutima ntibigaragara, ariko na byo bikenera kwitabwaho. Umunyeshuri wese ashobora kugira uruhare: kuba hafi ya mugenzi we ufite agahinda, kumutega amatwi, kwirinda amagambo akomeretsa, no kwamagana uwo ari we wese uvuga amagambo arimo urwango.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| jenoside | icyaha cyo kwica abantu nkana bagamije kurimbura itsinda ryose cyangwa igice cyaryo, bazira abo bari bo |
| abacitse ku icumu | abarokotse Jenoside yakorewe Abatutsi |
| ihungabana | uburwayi bwo ku mutima buterwa n'ibyabaye bikomeye, butera agahinda gakabije, ubwoba cyangwa kwiheba |
| ingengabitekerezo ya Jenoside | ibitekerezo n'imyumvire bigamije, cyangwa bishyigikira, kurimbura itsinda ry'abantu |
| gupfobya | kuvuga ko ikintu gikomeye ari gito cyangwa kitari gikomeye nk'uko byari bimeze |
| ibikorwa remezo | imihanda, amashuri, amavuriro, amazi, amashanyarazi n'ibindi bifasha abaturage |
| ubwiyunge | kongera kubana mu mahoro n'icyizere nyuma y'amakimbirane cyangwa icyaha |
1. Jenoside yakorewe Abatutsi yatangiye ryari, imara igihe kingana iki?
2. Ni iki ibarura ryakozwe na Leta mu 2002 ryagaragaje?
3. Vuga ingaruka ebyiri Jenoside yagize ku bantu ubwabo.
4. Kuki icyizere hagati y'abantu cyasenyutse?
5. Ni izihe nzira u Rwanda rwanyuzemo rwiyubaka?
6. Gusesengura: Umutwe «Ibikomere bitagaragara» uvuga iki? Wawusobanura ukoresheje igika cya 6.
7. Gusuzuma: Mu nshingano umwandiko uha umunyeshuri, ni iyihe ubona ikomeye kurusha izindi? Sobanura.
1. Ku wa 7 Mata 1994; yamaze iminsi igera ku ijana.
2. Ko Jenoside yahitanye abarenga miliyoni imwe.
3. Imiryango yazimye burundu; habonetse impfubyi n'abapfakazi benshi; abacitse ku icumu basigaranye ibikomere n'ihungabana.
4. Kuko Jenoside yakozwe n'abantu bari baturanye n'abo bishe, rimwe na rimwe bari banashyingiranye.
5. Ubutabera (harimo inkiko Gacaca), gufasha abacitse ku icumu, gahunda zo kunga Abanyarwanda, no kwigisha amateka nyakuri.
6. Uvuga ibikomere byo ku mutima: ntibibonwa nk'ibyo ku mubiri, ariko bikenera kwitabwaho, binyuze mu kuba hafi y'abafite agahinda no kubatega amatwi.
7. Ibisubizo biratandukana. Urugero: kwamagana amagambo arimo urwango, kuko ingengabitekerezo itangirira mu magambo mbere y'ibikorwa.
Important
Mu Kinyarwanda, koresha imvugo yemewe: Jenoside yakorewe Abatutsi mu 1994. Ntukavuge «intambara y'amoko» cyangwa «jenoside zombi»: izo mvugo zigoreka amateka kandi zipfobya Jenoside. Iyo ugize agahinda gakomeye, vugana n'umwarimu cyangwa n'umujyanama w'ishuri.
Definition
Kujya impaka ni ikiganiro gifite amategeko, aho amatsinda abiri agaragaza ibitekerezo bihabanye ku nsanganyamatsiko imwe: itsinda rishyigikira n'itsinda rihakana. Buri tsinda ritanga ingingo n'ibimenyetso, rikanyomoza iz'irindi, maze abacamanza bakemeza itsinda ryatanze ingingo zifite ishingiro kurusha.
Kunyomoza ni ukwerekana, ukoresheje ibimenyetso, ko ingingo y'undi idafite ishingiro.
Mu mwaka wa mbere wiboneye ikiganiro mpaka. Mu mwaka wa gatatu, impaka zigira imiterere yemewe:
| Uruhare | Inshingano |
|---|---|
| Umuyobozi w'impaka | atangiza impaka, atanga ijambo, akarinda ko amategeko yubahirizwa |
| Itsinda rishyigikira | ryemeza ko insanganyamatsiko ari ukuri, ritanga ingingo n'ibimenyetso |
| Itsinda rihakana | rigaragaza ko insanganyamatsiko atari ukuri, rinyomoza ingingo z'irindi |
| Ubara igihe | yerekana igihe gisigaye; urengeje igihe arahagarikwa |
| Abacamanza | basuzuma ingingo, ibimenyetso, imvugo n'ikinyabupfura, bagatangaza itsinda ryatsinze |
Worked example
Gutegura ingingo n'inyomozo
Insanganyamatsiko: «Imbuga nkoranyambaga zifasha urubyiruko kubaka amahoro kuruta uko ziyasenya.»
Ingingo y'ushyigikira: «Imbuga nkoranyambaga zihuza urubyiruko rwo mu turere dutandukanye, rugasangira ibikorwa by'ubufatanye. Urugero: ubukangurambaga bwo gufasha abatishoboye busakara vuba kuri izo mbuga.»
Inyomozo y'uhakana: «Mugenzi wanjye yavuze ko izo mbuga zihuza urubyiruko. Ni ukuri, ariko zinakwirakwiza vuba ibihuha n'amagambo y'urwango. Ikoranabuhanga rihuza abantu rishobora no kubatandukanya, iyo ritagenzuwe.»
Icyo twigira: inyomozo nziza ibanza kwemera igice cy'ukuri kiri mu ngingo y'undi, hanyuma ikerekana aho idahagije.
Warning
Ikinyabupfura mu mpaka: unenga igitekerezo, si umuntu. Ntukavuge uti «Ibyo uvuga ni ubujiji», ahubwo vuga uti «Ndabona iyo ngingo itita kuri...». Kandi hari ibitajyirwaho impaka: kubaho kwa Jenoside yakorewe Abatutsi ni ukuri kw'amateka kwemejwe. Kuyihakana cyangwa kuyipfobya si igitekerezo: ni icyaha.
Practice
Imyitozo
Sobanura: (a) abacitse ku icumu; (b) ihungabana; (c) gupfobya.
Vuga ingaruka eshatu za Jenoside: imwe ku bantu, imwe ku mibanire, imwe ku bukungu.
Ni uruhe ruhare rw'umuyobozi w'impaka n'urw'abacamanza?
Kunyomoza bisobanura iki? Tanga urugero.
Kosora iyi nteruro y'umuntu ujya impaka: «Ibyo Keza avuga ni ubujiji, ntabwo azi icyo avuga.»
Kwandika: tegura ijambo ry'iminota itatu ry'ushyigikira cyangwa uhakana insanganyamatsiko «Imbuga nkoranyambaga zifasha urubyiruko kubaka amahoro kuruta uko ziyasenya».
1. (a) abarokotse Jenoside yakorewe Abatutsi; (b) uburwayi bwo ku mutima buterwa n'ibyabaye bikomeye; (c) kuvuga ko ikintu gikomeye ari gito.
2. Ku bantu: imiryango yazimye, impfubyi n'abapfakazi, ihungabana. Ku mibanire: icyizere cyasenyutse. Ku bukungu: amazu n'ibikorwa remezo byasenyutse.
3. Umuyobozi atangiza impaka, agatanga ijambo kandi akarinda amategeko; abacamanza basuzuma ingingo n'imvugo, bakemeza itsinda ryatsinze.
4. Kwerekana, ukoresheje ibimenyetso, ko ingingo y'undi idafite ishingiro. Urugero: «Mugenzi wanjye yavuze ko..., nyamara ibimenyetso bigaragaza ko...»
5. Urugero: «Ndumva ingingo ya Keza itita ku bimenyetso bimwe; reka mbereke...»
6. Igisubizo ntangarugero (ijambo ry'uhakana, ryanditswe na Ganzaa):
Nyakubahwa muyobozi w'impaka, bacamanza, bagenzi banjye, mwiriwe. Itsinda ryanjye rihakana ko imbuga nkoranyambaga zifasha urubyiruko kubaka amahoro kuruta uko ziyasenya.
Ingingo yanjye ya mbere ni uko ibihuha bisakara vuba kuruta ukuri. Ubutumwa bw'urwango bwoherezwa n'umuntu umwe bushobora kugera ku bantu ibihumbi mu isaha imwe, mbere y'uko hagira ubunyomoza.
Ingingo ya kabiri ni uko kuri izo mbuga, abantu bavugana batarebana mu maso. Ibyo bituma bamwe bavuga amagambo akomeretsa batari kuvugira imbere y'abandi.
Mugenzi wacu ushyigikira yavuze ko izo mbuga zihuza urubyiruko. Turabyemera, ariko guhura si ko kubaka amahoro: abantu benshi bahurira ku mbuga nkoranyambaga bakajya impaka zidashira.
Mu ncamake, imbuga nkoranyambaga ni igikoresho; ariko uko zikoreshwa ubu, zisenya amahoro kuruta uko ziyubaka. Ni yo mpamvu duhakana. Murakoze.
Sources and credits
Umwandiko «Ibikomere bitagaragara», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Imibare y'abazize Jenoside ikomoka ku ibarura rya Leta y'u Rwanda ryo mu 2002; iy'imanza za Gacaca ikomoka ku byatangajwe na Leta y'u Rwanda mu isozwa ry'izo nkiko mu 2012.
Ifoto: Kigali Genocide Memorial, Martijn.Munneke, Wikimedia Commons, CC BY 2.0.
