Umuco w'Amahoro
Senior 3 · Kinyarwanda
Umuco w'Amahoro
Lesson 4 of 5
25 min
Umunyamakuru w'ikinyamakuru cy'ishuri yashakaga kumenya ibikorwa by'ihuriro ry'amahoro. Ibibazo bye byari bigufi kandi bisobanutse; ibisubizo by'umuyobozi w'ihuriro byari byuzuyemo imibare. Muri iki kiganiro harimo amoko abiri y'ibinyazina: ibibaza (mbaza) n'ibibara (nyamubaro).
Ikiganiro cyanditswe na Ganzaa. Abantu, ishuri n'imibare bivugwamo ni iby'urugero.
UMUNYAMAKURU: Muraho, Muhire. Ihuriro ryanyu rifite abanyamuryango bangahe?
MUHIRE: Dufite abanyamuryango mirongo ine na batanu: abakobwa makumyabiri na batatu n'abahungu makumyabiri na babiri.
UMUNYAMAKURU: Ni ibihe bikorwa by'ingenzi mukora?
MUHIRE: Dufite ibikorwa bitatu. Icya mbere ni uguhuza abanyeshuri bafitanye amakimbirane. Icya kabiri ni ibiganiro ku mateka n'ubumwe. Icya gatatu ni ugusura abacitse ku icumu bageze mu za bukuru, rimwe mu kwezi.
UMUNYAMAKURU: Muri uyu mwaka, mwakemuye amakimbirane angahe?
MUHIRE: Cumi n'ane. Ane muri yo yari hagati y'abanyeshuri b'imyaka itandukanye, andi icumi akaba hagati ya bagenzi b'ishuri rimwe.
UMUNYAMAKURU: Ni uruhe rugero rw'amakimbirane mwakemuye mwishimiye?
MUHIRE: Abahungu babiri barwaniraga umupira. Twabahuje, ubu bakinira mu ikipe imwe.
UMUNYAMAKURU: Ni irihe somo rimwe mwakwigisha abandi banyeshuri?
MUHIRE: Ko amakimbirane yose atangirira ku kutumvikana guto. Iyo bavuganye kare, ntiyaba manini.
UMUNYAMAKURU: Ni nde wemerewe kwinjira mu ihuriro?
MUHIRE: Umunyeshuri wese ubishaka. Duhura ku wa kane, saa kumi, mu cyumba cya kabiri.
1. Ihuriro rifite abanyamuryango bangahe? Erekana ko 23 + 22 bingana n'uwo mubare.
2. Vuga ibikorwa bitatu by'ihuriro.
3. Amakimbirane yakemuwe yari angahe, kandi yari hagati ya ba nde?
4. Ni irihe somo Muhire yakwigisha abandi?
5. Gusesengura: Kuki umunyamakuru yabajije «Ni uruhe rugero...» aho kubaza «Ni ingero zingahe...»?
1. 45: 23 + 22 = 45 (mirongo ine na batanu).
2. Guhuza abafitanye amakimbirane; ibiganiro ku mateka n'ubumwe; gusura abacitse ku icumu bageze mu za bukuru.
3. 14: ane hagati y'abanyeshuri b'imyaka itandukanye, icumi hagati ya bagenzi b'ishuri rimwe (4 + 10 = 14).
4. Ko amakimbirane atangirira ku kutumvikana guto, kandi ko kuvugana kare bituma atakura.
5. Yashakaga urugero rumwe rwihariye (-he: «uruhe?»), si umubare w'ingero (-ngahe: «zingahe?»).
Definition
Ikinyazina mbaza ni ikinyazina gikoreshwa mu kubaza, kigahuza inteko n'izina kibaza: -he (ikihe? ni ikihe muri byinshi) na -ngahe (bangahe? umubare).
Ikinyazina nyamubaro ni ikinyazina giherekeza izina cyangwa kikarisimbura, kikagaragaza umubare w'ibivugwa: -mwe, -biri, -tatu, -ne, -tanu, -tandatu, -rindwi.
Intego: indomo + indangakinyazina + -he.
| Inteko | Urugero | Inteko | Urugero |
|---|---|---|---|
| 1 na 3 | uwuhe muntu? uwuhe munsi? | 8 | ibihe bikorwa? |
| 2 | abahe banyeshuri? | 9 na 4 | iyihe nka? iyihe minsi? |
| 5 | irihe somo? | 10 | izihe ndirimbo? |
| 6 | ayahe makimbirane? | 11 | uruhe rugero? |
| 7 | ikihe gikorwa? | 14 | ubuhe bufatanye? |
Kigira ingeri ndende nk'iz'ikinyazina ndafutura: uwuhe (u + wu + he), iyihe (i + yi + he), ayahe (a + ya + he). Gishobora kuza imbere y'izina (ikihe gitabo?) cyangwa inyuma yaryo (igitabo ikihe?).
Intego: indangakinyazina + -ngahe; kiza inyuma y'izina, kandi kibaza umubare: abantu bangahe? ibikorwa bingahe? amakimbirane angahe? inka zingahe? iminsi ingahe?
nde (umuntu), iki (ikintu), he (ahantu), ryari (igihe), gute (uburyo), kuki (impamvu) na yo arabaza, ariko ntahinduka bitewe n'inteko y'izina: «Ni nde wemerewe kwinjira?»
Intego: indangakinyazina + igicumbi cy'umubare. Igicumbi ntigihinduka; indangakinyazina ihinduka bitewe n'inteko.
| Inteko | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 / 2 (abantu) | umwe | babiri | batatu | bane | batanu |
| 6 (amakimbirane) | — | abiri | atatu | ane | atanu |
| 7 / 8 (ibikorwa) | kimwe | bibiri | bitatu | bine | bitanu |
| 9 / 10 (inka) | imwe | ebyiri | eshatu | enye | eshanu |
Igishushanyo: Ibibazo n'ibisubizo byo mu kiganiro n'umuyobozi w'ihuriro, cyashushanyijwe na Ganzaa.
Worked example
Gusesengura ibinyazina byo mu kiganiro
Worked example
Kubaza ikibazo gikwiye ku gisubizo cyatanzwe
Igisubizo: «Twateye ibiti mirongo itandatu.» Baza ikibazo kijyanye n'umubare, n'ikibazo kijyanye n'ibiti ibyo ari byo.
Igisubizo: «Mwateye ibiti bingahe?» (umubare: bi + ngahe). «Mwateye ibihe biti?» (ubwoko: i + bi + he). Ibisubizo bitandukanye: «mirongo itandatu» / «ibiti by'imbuto».
Warning
Witondere -mwe: ku izina ry'ubumwe ni umubare «rimwe» (umwana umwe); ku izina ry'ubwinshi ivuga «bimwe muri byinshi» cyangwa «bimwe bisa» (abana bamwe baje, abandi barasigara; bakinira mu ikipe imwe). Kandi ntukandike «inka ebiri» cyangwa «inka itatu»: ni inka ebyiri, inka eshatu.
Practice
Imyitozo
Uzuza n'ikinyazina mbaza «-he»: (a) ___ shuri? (b) ___ ndirimbo? (c) ___ munsi? (d) ___ bwato?
Uzuza n'ikinyazina mbaza «-ngahe»: (a) Abashyitsi ___? (b) Amafaranga ___? (c) Inka ___? (d) Ibitabo ___?
Andika mu magambo: (a) inka 3; (b) amakimbirane 12; (c) abantu 21; (d) ibikorwa 5.
Tanga intego ya: (a) izihe; (b) bingahe; (c) eshatu (inka eshatu).
Baza ibibazo bibiri (kimwe gifite -he, ikindi gifite -ngahe) ku nteruro: «Ihuriro ryasuye imiryango itanu y'abacitse ku icumu.»
Andika igika cy'interuro esheshatu kivuga ibikorwa by'ihuriro ry'ishuri ryawe, ukoresheje nibura ibinyazina nyamubaro bitatu n'icy'umwanya ku rutonde kimwe.
1. (a) irihe shuri? (b) izihe ndirimbo? (c) uwuhe munsi? (d) ubuhe bwato?
2. (a) bangahe? (b) angahe? (c) zingahe? (d) bingahe?
3. (a) inka eshatu; (b) amakimbirane cumi n'abiri; (c) abantu makumyabiri n'umwe; (d) ibikorwa bitanu.
4. (a) i + zi + he; (b) bi + ngahe; (c) ikinyazina nyamubaro cy'inteko ya 10 cy'igicumbi -tatu (zi + tatu), cyandikwa «eshatu».
5. «Ihuriro ryasuye iyihe miryango?» «Ihuriro ryasuye imiryango ingahe?»
6. Urugero: «Ihuriro ryacu rifite amatsinda ane. Buri tsinda rigira abanyamuryango icumi. Igikorwa cya mbere ni ugutera ibiti. Uyu mwaka twateye ibiti magana abiri. Twasuye kandi imiryango itatu. Abanyeshuri batanu bashya batwiyungaho.»
Sources and credits
Ikiganiro n'umuyobozi w'ihuriro ry'amahoro, imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Imibare ivugwamo ni iy'urugero.
Igishushanyo «Ikinyazina mbaza na nyamubaro» (SVG): Written by Ganzaa.
