Umuco w'Amahoro
Senior 3 · Kinyarwanda
Umuco w'Amahoro
Lesson 5 of 5
25 min
Mu mwandiko «Ibikomere bitagaragara» wahuye n'ijambo ingengabitekerezo. Ntiriri mu magambo y'ibanze nka «igiti» cyangwa «amazi»: ryubatswe mu magambo abiri, kugenga na ibitekerezo, ahuzwa aba ijambo rimwe rifite inyito nshya. Ikinyarwanda gikunze kubaka amagambo mashya gutyo, cyane cyane ku bitekerezo bishya mu buzima bw'igihugu: indangagaciro, rwiyemezamirimo, umuhuzabikorwa. Ayo magambo yitwa amazina y'urusobe.
Soma iki gika gito, ushake amazina y'urusobe arimo.
Ihuriro ry'amahoro ryatumiye umuhuzabikorwa w'ibikorwa by'ubumwe mu murenge. Yabwiye abanyeshuri ko indangagaciro z'Umunyarwanda ari zo ntwaro yo kurwanya ingengabitekerezo ya Jenoside. Yababwiye ko umuntu w'inyangamugayo akurikiza umutimanama we, ndetse n'iyo ari wenyine. Ku musozo, umucungamutungo w'ihuriro yashyikirije abatsinze amarushanwa y'imivugo ibihembo, harimo n'imfashanyigisho z'amateka.
Igika cyanditswe na Ganzaa.
Definition
Izina ry'urusobe ni izina rigizwe n'amagambo abiri cyangwa arenga, yahujwe akaba ijambo rimwe rifite inyito yaryo nshya. Urugero: indangagaciro (kuranga + agaciro): imyitwarire myiza n'imyemerere biranga umuntu cyangwa umuryango.
| Izina ry'urusobe | Intego | Ibice by'ibanze | Igenamajwi |
|---|---|---|---|
| indangagaciro | i + n + rang + a + gaciro | kuranga + agaciro | n + r → nd |
| ingengabitekerezo | i + n + geng + a + bitekerezo | kugenga + ibitekerezo | — |
| inyangamugayo | i + n + ang + a + mugayo | kwanga + umugayo | n imbere y'inyajwi → ny |
| umucungamutungo | u + mu + cung + a + mutungo | gucunga + umutungo | — |
Amategeko y'igenamajwi wize mu mutwe wa mbere (n + r → nd) arakora no hano.
| Ubwoko | Uko yubatse | Ingero |
|---|---|---|
| Inshinga + izina | umuzi w'inshinga n'umusozo -a, ugakurikirwa n'izina ritagira indomo (akenshi ni icyuzuzo cy'iyo nshinga) | indangagaciro, indangamuntu, ingengabitekerezo, inyangamugayo, rwiyemezamirimo, umucungamutungo, umuhuzabikorwa, imfashanyigisho, inkoramutima |
| Izina + izina | amazina abiri ahujwe | umutimanama (umutima + inama) |
| Interuro yose | interuro yose ihinduka izina, cyane cyane izina bwite | Ntakirutimana (Nta kiruta Imana), Nshimiyimana (Nshimiye Imana), Hakizimana (Hakiza Imana) |
Igishushanyo: Uko amazina y'urusobe yubakwa, cyashushanyijwe na Ganzaa. Inyajwi ziciweho umurongo ni indomo zivaho iyo amagambo ahujwe.
Worked example
Gusesengura izina ry'urusobe, intambwe ku yindi
Izina: rwiyemezamirimo
Worked example
Kurema izina ry'urusobe rikwiye
Ni irihe zina ry'urusobe ryasobanura «umuntu uhuza ibikorwa by'abandi»?
Igisubizo: guhuza + ibikorwa → u + mu + huz + a + bikorwa = umuhuzabikorwa (ubwinshi: abahuzabikorwa).
Warning
Ntukandike amazina y'urusobe mu magambo abiri: «indanga gaciro», «ingenga bitekerezo» ni amakosa. Ariko ntukitiranye izina ry'urusobe n'izina rikurikiwe n'irindi ririsobanura: ingoro ndangamurage na urugendo shuri byandikwa mu magambo abiri.
Mu mwaka wa kabiri wize ko umwandiko ntekerezo ugaragaza igitekerezo cy'uwanditse ku nsanganyamatsiko, ugashyigikirwa n'ingingo n'ingero. Imbata yawo:
| Igice | Icyo gikubiyemo |
|---|---|
| Intangiriro | insanganyamatsiko n'igitekerezo nyamukuru cyawe, mu nteruro 2–3 |
| Igihimba | ibika 2–3; buri gika gifite ingingo imwe, ibisobanuro n'urugero |
| Umusozo | incamake n'icyifuzo cyangwa umuhigo |
Igikorwa: andika umwandiko ntekerezo w'amagambo 250 kugeza kuri 300 ku nsanganyamatsiko: «Uruhare rw'urubyiruko mu kubaka umuco w'amahoro.» Koresha nibura amazina y'urusobe atatu, uyashyireho umurongo.
Practice
Imyitozo
Izina ry'urusobe ni iki?
Shaka amazina y'urusobe arindwi ari mu gika kiri mu ntangiriro y'isomo.
Tanga ibice by'ibanze bya: (a) indangamuntu; (b) imfashanyigisho; (c) inkoramutima.
Vuga ubwoko bwa buri zina: (a) Nshimiyimana; (b) umutimanama; (c) ingengabitekerezo.
Rema izina ry'urusobe uhereye kuri: gucunga + umutungo. Tanga n'ubwinshi bwaryo.
Kosora: «Indanga gaciro z'umunyarwanda zirimo ubupfura.»
Kwandika: andika umwandiko ntekerezo ku nsanganyamatsiko «Uruhare rw'urubyiruko mu kubaka umuco w'amahoro».
1. Ni izina rigizwe n'amagambo abiri cyangwa arenga yahujwe akaba ijambo rimwe rifite inyito nshya.
2. umuhuzabikorwa, indangagaciro, ingengabitekerezo, inyangamugayo, umutimanama, umucungamutungo n'imfashanyigisho.
3. (a) kuranga + umuntu; (b) gufasha + inyigisho; (c) gukora + umutima.
4. (a) interuro yose (Nshimiye Imana); (b) izina + izina; (c) inshinga + izina.
5. umucungamutungo; ubwinshi: abacungamutungo.
6. «Indangagaciro z'Umunyarwanda zirimo ubupfura.» (izina ry'urusobe ryandikwa ari ijambo rimwe)
7. Igisubizo ntangarugero (cyanditswe na Ganzaa):
Uruhare rw'urubyiruko mu kubaka umuco w'amahoro
Amahoro ntiyikora: yubakwa n'abantu umunsi ku wundi. Urubyiruko, rugize igice kinini cy'Abanyarwanda, rufite uruhare rukomeye muri icyo gikorwa. Ndabona urwo ruhare mu bintu bitatu.
Icya mbere ni ukumenya amateka nyakuri. Urubyiruko rutazi amateka y'igihugu rushobora gushukwa n'abafite ingengabitekerezo ya Jenoside. Ni yo mpamvu dukwiye gusoma, kubaza abakuru no gusura inzibutso.
Icya kabiri ni ukubaho dukurikije indangagaciro z'Umunyarwanda: ubupfura, ubunyangamugayo n'ubufatanye. Umunyeshuri w'inyangamugayo ntashyigikira amagambo y'urwango, n'iyo yaba ari ku mbuga nkoranyambaga, kandi akurikiza umutimanama we.
Icya gatatu ni ugukemura amakimbirane mu mahoro. Amahuriro y'amahoro yo mu mashuri yerekana ko abanyeshuri bashobora guhuza bagenzi babo aho kubarwanisha.
Mu ncamake, amahoro y'ejo hazaza ari mu biganza by'urubyiruko rw'uyu munsi. Niyemeje kuba umwe mu bayubaka, mu byo mvuga no mu byo nkora.
Further reading
Ibitabo byo gusoma
Sources and credits
Igika cy'intangiriro, imbonerahamwe, ingero, imyitozo, umwandiko ntekerezo ntangarugero n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Igishushanyo «Uko izina ry'urusobe ryubakwa» (SVG): Written by Ganzaa.
