Umuco w'Amahoro
Senior 3 · Kinyarwanda
Umuco w'Amahoro
Lesson 3 of 5
25 min
Urubyiruko rw'ubu ntirwabonye Jenoside yakorewe Abatutsi. Nyamara ni rwo rufite inshingano yo kuyirinda ko yongera kubaho. Uwo mwandiko ni igitekerezo cy'umunyeshuri w'umwaka wa gatatu, nyuma y'umunsi wo kwibuka ku ishuri. Nyuma yo kuwusoma, uziga gusoma neza mu ijwi riranguruye, wita ku butinde, ku masaku no ku njyana y'interuro.
Umwandiko ntekerezo wanditswe na Ganzaa. Umunyeshuri uvuga ni uwo gutekerezwa.
(1) Ku wa 7 Mata, ishuri ryacu ryakoze umuhango wo kwibuka. Twaricaye mu cyumba mberabyombi, ducecetse. Umwarimu w'amateka atubwira uko Jenoside yakorewe Abatutsi yateguwe igihe kirekire, uko urwango rwabibwe mu magambo mbere y'uko ruba ibikorwa. Ni bwo nasobanukiwe ko Jenoside idatangirira ku munsi wa mbere w'ubwicanyi: itangirira ku munsi wa mbere w'amagambo y'urwango ababarirwa.
(2) Hanyuma umubyeyi umwe warokotse yatuganirije. Ntiyatubwiye byinshi ku byamubayeho; yatubwiye uko yongeye kubaho nyuma yabyo. Yaravuze ati: «Nahisemo kutaba imfungwa y'agahinda. Ariko sinzibagirwa.» Ayo magambo yangumye mu mutwe.
(3) Ndibaza nti: ni iki umunyeshuri nkanjye yakora kugira ngo bitazongera ukundi? Igisubizo cya mbere ni ukumenya amateka nyakuri, kuko utazi amateka ashobora gushukwa n'uyagoreka. Icya kabiri ni ukwamagana amagambo y'urwango aho ari hose: mu kiganiro, ku ishuri, no ku mbuga nkoranyambaga. Icya gatatu ni uguha agaciro buri muntu, ntawe dutandukanya n'abandi ngo ni uko yavukiye aha cyangwa hariya.
(4) Mu gihe cyo kwibuka, bamwe mu banyeshuri bagira ihungabana. Ubwo nabonaga mugenzi wanjye yikubita hasi arira, numvise ntazi icyo nakora. Umujyanama w'ishuri yatwigishije ko umuntu ugize ihungabana akenera umutuzo, kuba hafi ye, no kumujyana ahantu hatuje, atari ukumubaza ibibazo byinshi.
(5) Buri mwaka, ku Rwibutso rwa Jenoside rwa Kigali hacanwa urumuri rw'icyizere. Ndatekereza ko urwo rumuri atari umuriro gusa: ni ikimenyetso cy'uko icyizere cyatsinze umwijima. Twe urubyiruko, ni twe tuzarurinda kuzima. Ntibizongere ukundi.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| kwibuka | kuzirikana abazize Jenoside no kwigira ku mateka yayo |
| kubiba urwango | gukwirakwiza amagambo n'ibitekerezo bituma abantu banga abandi |
| imfungwa y'agahinda | imvugo shusho: umuntu agahinda kabuza kongera kubaho neza |
| kugoreka amateka | kuvuga amateka uko atari, ugamije kubeshya |
| kwamagana | kwerekana ku mugaragaro ko utemera ikintu kibi |
| umujyanama | umuntu wahuguriwe gufasha abandi kuganira ku bibazo byabo no kubona inama |
| urumuri rw'icyizere | urumuri rucanwa mu gihe cyo kwibuka, ikimenyetso cy'icyizere |
1. Ni iki umunyeshuri yasobanukiwe nyuma y'ijambo ry'umwarimu w'amateka?
2. Umubyeyi warokotse yavuze iki cyagumye mu mutwe w'umunyeshuri?
3. Vuga ibintu bitatu umunyeshuri yiyemeje gukora.
4. Umuntu ugize ihungabana afashwa ate, ukurikije igika cya 4?
5. Gusesengura: Interuro «Jenoside idatangirira ku munsi wa mbere w'ubwicanyi» isobanura iki?
6. Gusesengura: Umutwe «Urumuri ntiruzima» ufitanye isano ki n'igika cya nyuma?
1. Ko Jenoside itangirira ku magambo y'urwango ababarirwa, mbere y'ubwicanyi.
2. «Nahisemo kutaba imfungwa y'agahinda. Ariko sinzibagirwa.»
3. Kumenya amateka nyakuri; kwamagana amagambo y'urwango; guha agaciro buri muntu.
4. Ahabwa umutuzo, umuntu akaba hafi ye, akajyanwa ahantu hatuje, atabazwa ibibazo byinshi.
5. Ko Jenoside itegurwa mbere: urwango rubibwa mu magambo igihe kirekire, rukazavamo ibikorwa.
6. Urumuri rw'icyizere ni ikimenyetso cy'uko icyizere cyatsinze umwijima; umutwe uvuga ko urubyiruko ruzarinda urwo rumuri kuzima, ni ukuvuga ko ruzarinda ko Jenoside yongera kubaho.
Mu mwaka wa mbere n'uwa kabiri wize ubutinde n'amasaku mu magambo. Wamenye ko mu nyandiko igaragaza imivugire, inyajwi itinda yandikwa kabiri (amaazi), naho isaku nyejuru rikagaragazwa n'akagofero (inkâ). Uyu munsi uriga uko ubwo bumenyi bukoreshwa mu nteruro: gusoma neza ijambo bitewe n'inyito y'interuro, no gukoresha ijwi rikwiye ku bwoko bw'interuro.
Amagambo amwe yandikwa kimwe mu nyandiko isanzwe, ariko akavugwa ukundi. Iyo usoma, ibindi bice by'interuro ni byo bikwereka ijambo iryo ari ryo:
| Interuro | Ijambo | Uko rivugwa | Icyo risobanura |
|---|---|---|---|
| Umwana yatakaga ashaka nyina. | gutaka | ubutinde bugufi: gutaka | gusakuza, kurira cyane |
| Abanyeshuri barataka icyumba indabo. | gutaka | ubutinde burebure: gutaaka | kurimbisha |
| Yamwishyuye imyenda yari amurimo. | imyenda | isaku ritandukanye | amadeni |
| Yambaye imyenda y'ishuri. | imyenda | isaku ritandukanye | imyambaro |
Mu mwaka wa kabiri wabonye ko impitakare n'impitakera zikunze kwandikwa kimwe (yaguze), itandukaniro rikaba mu isaku. Mu nteruro, amagambo y'igihe afasha uyisoma: «Uyu munsi mu gitondo yaguze ikaye» (impitakare); «Umwaka ushize yaguze inka» (impitakera).
| Ubwoko bw'interuro | Urugero | Uko ijwi rigenda |
|---|---|---|
| Ihamya | Twibutse abacu. | rimanuka ku iherezo |
| Ibaza (yego/oya) | Mwibutse abacu? | rizamuka ku iherezo; amagambo ashobora kuba amwe n'ay'ihamya |
| Ibaza (ifite ijambo ribaza) | Ni iki twakora? | ijambo ribaza rishimangirwa |
| Itangaza | Ntibizongere ukundi! | rifite imbaraga, rigatsindagira ijambo ry'ingenzi |
| Itegeka cyangwa isaba | Nimwicare mutuze. | rituje ariko rikomeye |
Kubera ko interuro ihamya n'ibaza zishobora kugira amagambo amwe, mu nyandiko akabazo (?) cyangwa ijambo ese ni byo byerekana ikibazo: «Ese mwibutse abacu?»
Igishushanyo: Injyana y'interuro, cyashushanyijwe na Ganzaa. Umurongo uri hejuru ya buri nteruro werekana aho ijwi rizamuka cyangwa rimanuka.
Definition
Ubutinde ni igihe inyajwi imara ivugwa (ibanguka cyangwa itinda). Isaku ni uko ijwi rizamuka cyangwa rimanuka ku nyajwi. Injyana y'interuro ni uko ijwi rigenda mu nteruro yose, rigaragaza niba ihamya, ibaza, itangaza cyangwa itegeka.
Worked example
Gusoma interuro igoye, intambwe ku yindi
Interuro: «Abanyeshuri barataka icyumba indabo, maze umwana muto aratangara ati: Ese ni ibirori?»
Worked example
Kumenya ubwoko bw'interuro mu mwandiko
(a) «Ntibizongere ukundi.» (b) «Ni iki umunyeshuri nkanjye yakora?» (c) «Twaricaye mu cyumba mberabyombi.»
Igisubizo: (a) itangaza: isomwa ijwi rifite imbaraga; (b) ibaza ifite ijambo ribaza «iki»; (c) ihamya: ijwi rimanuka ku iherezo.
Tip
Mbere yo gusoma mu ijwi riranguruye, banza usome bucece: shaka amagambo ashobora gusomwa mu buryo bubiri, utwatuzo twerekana akaruhuko, n'interuro zibaza. Usoma neza ni uwateguye.
Warning
Mu nyandiko zisanzwe (amabaruwa, ibinyamakuru, imyandiko y'ikizamini), ntukandike inyajwi ebyiri cyangwa akagofero kugira ngo ugaragaze ubutinde cyangwa amasaku: wandika «gutaka», si «gutaaka». Ibyo bimenyetso bikoreshwa gusa mu kwiga imivugire.
Practice
Imyitozo
Sobanura ubutinde, isaku n'injyana y'interuro.
Muri izi nteruro, «gutaka» bisobanura iki? (a) «Twataka urwibutso indabo.» (b) «Uruhinja rwatakaga rushonje.»
«Yishyuye imyenda yose.» Ni izihe nyito ebyiri iyi nteruro ishobora kugira? Ongeraho ijambo rimwe rituma inyito imwe gusa ishoboka.
Vuga ubwoko bwa buri nteruro n'uko ijwi rigenda: (a) «Mwumvise ijambo ry'umubyeyi?» (b) «Twumvise ijambo ry'umubyeyi.» (c) «Mwumve neza!»
Hindura iyi nteruro ihamya ikibazo, mu nyandiko, mu buryo bubiri: «Uzaza kwibuka.»
Soma mu ijwi riranguruye igika cya 3 cy'umwandiko imbere y'ishuri, wita ku ijwi rizamuka mu kibazo no ku karuhuko kuri buri katuzo.
1. Ubutinde: igihe inyajwi imara ivugwa. Isaku: uko ijwi rizamuka cyangwa rimanuka ku nyajwi. Injyana y'interuro: uko ijwi rigenda mu nteruro yose, bitewe n'ubwoko bwayo.
2. (a) kurimbisha (gutaaka); (b) kurira cyane (gutaka).
3. Imyenda = imyambaro, cyangwa imyenda = amadeni. Urugero: «Yishyuye imyenda yose yari afitiye banki» (amadeni gusa).
4. (a) ibaza (yego/oya): rizamuka ku iherezo; (b) ihamya: rimanuka; (c) itegeka: rituje ariko rikomeye.
5. «Uzaza kwibuka?» na «Ese uzaza kwibuka?»
6. Umwarimu na bagenzi bawe basuzume: akaruhuko ku tuzo, ijwi rizamuka kuri «ni iki umunyeshuri nkanjye yakora...?», no gusoma neza amagambo yose.
Sources and credits
Umwandiko «Urumuri ntiruzima», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa. Imyandikire y'ubutinde n'amasaku ikurikiza iyakoreshejwe mu mwaka wa mbere n'uwa kabiri.
Igishushanyo «Injyana y'interuro» (SVG): Written by Ganzaa.
