Umuco w'Amahoro
Senior 3 · Kinyarwanda
Umuco w'Amahoro
Lesson 2 of 5
25 min
Umuco w'amahoro ntubakwa mu magambo akomeye gusa: wubakwa no mu makimbirane mato ya buri munsi, ku kibuga, mu ishuri no mu rugo. Ihuriro ry'amahoro ry'ishuri ritoza abanyeshuri bamwe kuba abahuza: abafasha bagenzi babo gukemura amakimbirane batarwanye.
Soma iki kiganiro, maze witegereze uko umuhuza ahamagara abo aganira na bo n'uko avuga abandi bantu badahari. Amagambo menshi ari mu nyuguti ziteye ukundi ni ibinyazina tuziga uyu munsi.
Ikiganiro cyanditswe na Ganzaa. Abantu bavugwamo ni abo gutekerezwa.
Mu kiruhuko, Gisa na Hirwa barwanira umupira. Ineza, umuhuza w'ihuriro ry'amahoro, arahagera.
INEZA: Yemwe mwa basore mwe, nimuhagarare! Umupira ntukwiye kubatandukanya.
GISA: Ni Hirwa wawutwaye! Ni uwacu: twawuguze, jye na ba Keza.
HIRWA: Si byo! Ba mwarimu baduhaye uburenganzira bwo kuwukinisha uyu munsi.
INEZA: Gisa, banza utuze. Nawe, wa musore we, Hirwa, reka umwumve. Dore amategeko yacu: buri wese avuga atarogowe, kandi nta tukana. Gisa, tangira.
GISA: Twebwe twaguze uyu mupira dutanga amafaranga, njye na ba Keza. Iyo Hirwa awutwaye adasabye, numva ari agasuzuguro.
HIRWA: Ntabwo nari mbizi ko ari uwanyu. Nabonye uri ku kibuga, nibwira ko ari uw'ishuri, nk'uko za mudasobwa z'isomero ari iz'abanyeshuri bose.
INEZA: Murabona? Ikibazo si umupira: ni amakuru make. Ubu se mwakemura iki kibazo mute?
GISA: Hirwa, ndakubabariye. Mwazana itsinda ryanyu tugakinira hamwe?
HIRWA: Ndabyemeye. Kandi nzajya mbanza gusaba.
INEZA: Mbe mwa bana mwe, ibi ni byo twita amahoro! Nimugende mukine. Nzabibwira ba mwarimu, kandi na twa Muhoza tuzabasanga ku kibuga.
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| umuhuza | umuntu ufasha abafitanye amakimbirane kuganira no kumvikana |
| amakimbirane | kutumvikana gukomeye hagati y'abantu |
| kurogoya | guca umuntu mu ijambo cyangwa kumubuza gukomeza icyo akora |
| agasuzuguro | igikorwa cyangwa ijambo bigaragaza ko utubaha undi |
| uburenganzira | ububasha cyangwa uruhushya umuntu afite bwo gukora ikintu |
1. Kuki Gisa na Hirwa barwaniraga umupira?
2. Ni ayahe mategeko abiri Ineza yashyizeho mbere y'ikiganiro?
3. Ineza yasanze ikibazo nyakuri ari ikihe?
4. Gusesengura: Vuga intambwe eshatu Ineza yakurikije mu guhuza Gisa na Hirwa.
1. Gisa avuga ko umupira ari uwabo baguze, Hirwa akavuga ko abarimu bari babahaye uburenganzira bwo kuwukinisha.
2. Buri wese avuga atarogowe; nta gutukana.
3. Amakuru make: Hirwa ntiyari azi ko umupira ari uwa Gisa n'abo bawuguze.
4. Kubahagarika no kubatuza; guha buri wese ijambo ngo yumvwe; kubafasha kwishakira igisubizo (gukinira hamwe no gusaba mbere).
Definition
Ikinyazina mpamagazi ni ikinyazina gikoreshwa duhamagara cyangwa tubwira mu buryo butaziguye umuntu, cyangwa ikintu dufata nk'umuntu: wa (umwe), mwa (benshi). Kiza imbere y'izina ritakaje indomo, kandi akenshi izina rigakurikirwa na we cyangwa mwe: Wa musore we! Mwa basore mwe!
Ikinyazina mboneranteko (cyitwa kandi ndanganteko) ni ikinyazina kijya imbere y'izina bwite cyangwa imbere y'izina ritagira indomo, kikagaragaza inteko ryashyizwemo: ba Keza, ba mwarimu, za mudasobwa, twa Muhoza.
Mu mwaka wa gatandatu wamenye wa na mwa. Reka turebe uko byubatse:
| Ikinyazina | Intego | Abo kibwira | Urugero |
|---|---|---|---|
| wa | u + a → wa (u ihinduka w imbere y'inyajwi) | umuntu umwe (wowe) | Wa mwana we, icara! |
| mwa | mu + a → mwa | abantu benshi (mwe) | Mwa bana mwe, nimugende! |
Indangagenga u- na mu- ni iza ngenga ya kabiri (ubwirwa); igicumbi ni -a. Ni yo mpamvu ikinyazina mpamagazi kibwira gusa abo tubwira, kitavuga abo tuvuga.
| Ikinyazina | Intego | Icyo kigaragaza | Urugero |
|---|---|---|---|
| ba | ba + a → ba | ubwinshi (umuntu n'abo bari kumwe) cyangwa icyubahiro | ba Keza, ba mwarimu, ba data |
| za | zi + a → za | ubwinshi bw'ibintu | za mudasobwa, za telefoni |
| twa | tu + a → twa | ubuto cyangwa urukundo | twa Muhoza |
| Interuro | Ubwoko bw'ikinyazina | Impamvu |
|---|---|---|
| Wa musore we, icara! | mpamagazi | kirahamagara ubwirwa; izina rikurikirwa na «we» |
| Umupira wa Gisa | ngenera | kiri hagati y'amazina abiri, kigaragaza nyiri ikintu |
| Ba Keza baraje. | mboneranteko | kiri imbere y'izina bwite, kivuga itsinda ry'abavugwa |
| Inka za Kalisa | ngenera | kiri hagati y'amazina abiri (inka na Kalisa) |
Igishushanyo: Ikinyazina mpamagazi n'ikinyazina mboneranteko, cyashushanyijwe na Ganzaa, gishingiye ku kiganiro «Umupira w'ubwumvikane».
Worked example
Gusesengura amagambo yo mu kiganiro
Interuro: «Mbe mwa bana mwe, ibi ni byo twita amahoro! Nzabibwira ba mwarimu.»
Worked example
Guhindura interuro ukoresheje ikinyazina mpamagazi
Interuro: «Abaturanyi, nimuze mu muganda.» Yandike uhamagara mu buryo bw'ikinyabupfura n'urukundo.
Igisubizo: «Yemwe mwa baturanyi mwe, nimuze mu muganda!» Izina «abaturanyi» ryatakaje indomo (baturanyi); «mwa» kuko ari benshi; «mwe» isoza ihamagara.
Warning
Amakosa akunze kugaragara: «Wa umwana we» → Wa mwana we (izina ritakaza indomo). «Wa bana we» → Mwa bana mwe (ku benshi ni «mwa ... mwe»). «Ba abarimu» → ba mwarimu cyangwa abarimu gusa: mboneranteko ntijya imbere y'izina rifite indomo.
Tip
Ikizamini cyoroshye: niba ushobora gushyira «yewe» cyangwa «yemwe» imbere y'ikinyazina, ni mpamagazi (yemwe mwa basore mwe). Niba ikinyazina kiri imbere y'izina bwite kandi nta muntu uhamagarwa, ni mboneranteko (ba Keza).
Practice
Imyitozo
Hamagara ukoresheje ikinyazina mpamagazi: (a) umukobwa; (b) abaturage; (c) inyoni (mu muvugo).
Tanga intego ya «wa» na «mwa».
Shaka ibinyazina muri izi nteruro, uvuge ubwoko bwa buri kimwe: (a) «Ba Hirwa bageze ku kibuga.» (b) «Wa mwarimu we, turagushimiye.» (c) «Umupira wa Gisa wari mushya.»
Kosora: (a) «Mwa umubyeyi mwe!» (b) «Ba abana baraje.»
Ni irihe tandukaniro riri hagati ya «ba Keza» na «abana ba Keza»?
Andika ikiganiro gito (interuro esheshatu) cy'umuhuza ukemura amakimbirane y'abavandimwe babiri, ukoresheje nibura ibinyazina mpamagazi bibiri n'ikinyazina mboneranteko kimwe.
1. (a) Wa mukobwa we! (b) Mwa baturage mwe! (c) Wa nyoni we!
2. wa = u + a (u ihinduka w imbere y'inyajwi); mwa = mu + a.
3. (a) «Ba»: mboneranteko. (b) «Wa»: mpamagazi. (c) «wa» (umupira wa Gisa): ngenera.
4. (a) «Wa mubyeyi we!» (umwe) cyangwa «Mwa babyeyi mwe!» (benshi). (b) «Abana baraje.» cyangwa «Ba Keza baraje.»
5. «Ba Keza» ni Keza n'abo bari kumwe (mboneranteko); «abana ba Keza» ni abana Keza afite (ngenera ihuza amazina abiri).
6. Urugero: UMUHUZA: «Yemwe mwa bavandimwe mwe, nimutuze!» / MUKURU: «Ni we wamennye igikombe cya ba mama!» / UMUHUZA: «Wa mukuru we, reka murumuna wawe avuge.» / MURUMUNA: «Nakimennye ntabishaka; mbabarira.» / MUKURU: «Ndakubabariye.» / UMUHUZA: «Murabona? Amahoro aratangirira mu rugo.»
Sources and credits
Ikiganiro «Umupira w'ubwumvikane», imbonerahamwe, ingero, imyitozo n'ibisubizo: Written by Ganzaa.
Igishushanyo «Ikinyazina mpamagazi n'ikinyazina mboneranteko» (SVG): Written by Ganzaa.
