Umuco nyarwanda
Primary 4 · Kinyarwanda
Umuco nyarwanda
Lesson 1 of 5
40 min
Let's begin
Iyo inkoko iri kumwe n'imishwi yayo, maze sakabaka ikaguruka hejuru, bigenda bite? Inkoko ihita ihamagara imishwi ngo yihishe!
Kera, abakuru bacaga imigani isobanura impamvu ibintu nk'ibyo bibaho. Uyu munsi urasoma umwe muri iyo migani, maze wige uko umugani muremure uteye.
Umugani wanditswe na Ann Nduku, uhindurwa mu Kinyarwanda na Sylvestre Ntabajyana (African Storybook). Ganzaa yawuhinduyeho amagambo make kandi iwusoza nk'uko imigani miremire isozwa.
Kera habayeho Inkoko na Sakabaka, bikaba inshuti magara. Byabanaga n'izindi nyoni mu mahoro asesuye. Muri icyo gihe, nta nyoni n'imwe yashoboraga kuguruka.
Nuko amapfa aratera. Biba ngombwa ko Sakabaka ijya gushaka amahaho kure cyane. Igaruka yarushye, yacitse intege. Itangira gutekereza inzira ya bugufi kandi yoroshye yajya inyuramo.
Umunsi umwe, Inkoko igira igitekerezo. Ikusanya amababa yagendaga atakara ku zindi nyoni, maze ibwira Sakabaka iti: “Reka aya mababa tuyunge ku yacu. Wenda byadufasha kugenda byoroshye”.
Sakabaka ni yo yonyine yari ifite urushinge mu mudugudu. Nuko itangira kunga ya mababa ku yayo, ikora amababa abiri manini, maze iraguruka igera kure mu kirere.
Inkoko itira Sakabaka urushinge, igerageza kunga amababa ku yayo, ariko birayinanira. Ishyira urushinge ku kabati, ijya mu gikoni gutegurira abana bayo amafunguro.
Izindi nyoni zari zabonye Sakabaka iguruka. Zisaba Inkoko urushinge rwa Sakabaka, na zo ziyungaho amababa, maze zitangira kuguruka.
Inyoni zigaruye urushinge, zisanga Inkoko idahari. Abana b'Inkoko barufata, batangira kurukinisha. Bamaze kurambirwa, barusiga mu musenyi, barigendera.
Ku gicamunsi, Sakabaka iza gutirura urushinge rwayo kugira ngo itunganye amababa yayo. Inkoko irushakira ku kabati, mu gikoni no mu mbuga, ariko irarubura. Ibwira Sakabaka iti: “Mbabarira, nzakomeza kurushakisha ejo”. Sakabaka irabyemera, ariko iti: “Nutarubona ejo, uzampa umwe mu bana bawe ho ingurane”.
Bukeye, Sakabaka iraza, isanga Inkoko iri kuraha mu musenyi, ariko urushinge yarubuze. Sakabaka ihita ifata umwe mu bana b'Inkoko, iramutwara.
Kuva icyo gihe, Sakabaka ntiyigeze ireka kwishyuza urushinge rwayo. Ni yo mpamvu inkoko zihora ziraha mu musenyi, zishakisha rwa rushinge. Kandi iyo inkoko ibonye igicucu cya sakabaka, ihita iburira abana bayo, bagakwira imishwaro, buri wese ashaka aho yihisha.
Si nge wahera, hahera umugani!
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| amapfa | igihe kirekire imvura itagwa, ibyo kurya bikabura |
| amahaho | ibyo kurya umuntu ajya gushaka ahandi, iwabo byabuze |
| kunga | gufatanya ibintu bibiri, ukabidoda |
| urushinge | agakoresho gato gatyaye bakoresha badoda |
| gutira / gutirura | gusaba umuntu ikintu uzakimusubiza / kwaka icyo watije |
| kuraha | (ku nkoko) gucukura ubutaka n'amaguru, ishaka ibyo kurya |
| ingurane | ikintu utanga mu mwanya w'icyo wangije cyangwa wabuze |
| gukwira imishwaro | guhunga, buri wese aca ukwe |
Mbere, Inkoko na Sakabaka byari bifitanye iyihe mibanire?
Igisubizo: Byari inshuti magara.
Sakabaka yabonye ite uko iguruka?
Igisubizo: Yunze amababa ku yayo, ikoresheje urushinge rwayo.
Urushinge rwabuze rute?
Igisubizo: Abana b'Inkoko barukinishije, barusiga mu musenyi.
Sakabaka yahanishije Inkoko iki?
Igisubizo: Yatwaye umwe mu bana bayo ho ingurane.
Uyu mugani usobanura iki? Kandi utwigisha irihe somo?
Igisubizo: Usobanura impamvu inkoko ziraha mu musenyi kandi zigatinya sakabaka. Utwigisha ko icyo watiwe ugomba kukirinda no kugisubiza nyiracyo.
Umugani muremure ni inkuru ya kera ivugwa ku munwa. Abakuru bayicaga abana nimugoroba, bicaye iruhande rw'umuriro. Ntawe uzi uwayihimbye: ni umurage wa rubanda.
Tip
Uko wabyibuka: Umugani muremure ni nk'inzu: ufite umuryango winjiriramo (“Kera habayeho...”), ibyumba ugenda unyuramo (ibyabaye), n'umuryango usohokeramo (“Si nge wahera, hahera umugani”).
Ni ayahe magambo akunze gutangira umugani muremure?
Igisubizo: “Kera habayeho...”
Ni ayahe magambo akunze kuwusoza?
Igisubizo: “Si nge wahera, hahera umugani.”
Vuga abakinankuru b'umugani “Inkoko na Sakabaka”.
Igisubizo: Inkoko, Sakabaka, izindi nyoni n'abana b'Inkoko.
Uyu mugani usobanura impamvu y'iki?
Igisubizo: Impamvu inkoko ziraha mu musenyi kandi zigatinya sakabaka.
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: Inkoko na Sakabaka, wanditswe na Ann Nduku, uhindurwa mu Kinyarwanda na Sylvestre Ntabajyana. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2014), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yawuhinduyeho amagambo make, kandi yongeraho umusozo gakondo “Si nge wahera, hahera umugani”.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Huza buri gice cy'umugani muremure n'urugero rwacyo mu “Inkoko na Sakabaka”.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.