Umuco nyarwanda
Primary 4 · Kinyarwanda
Umuco nyarwanda
Lesson 4 of 5
40 min
Let's begin
Inshuti nyanshuti ni iyihe? Ni iyo mukinana gusa, cyangwa ni iyo ikuba hafi iyo ufite ibibazo?
Uyu munsi urasoma inkuru y'inshuti ebyiri, Igikeri n'Inzoka. Nurangiza, uzibaze niba ari inshuti nyanshuti, kandi wige imigani migufi y'abakurambere.
Inkuru yanditswe na John Emongot, ihindurwa mu Kinyarwanda na Epimaque Niyibizi (African Storybook). Ganzaa yakosoye imyandikire kandi inoza interuro.
Kera Igikeri n'Inzoka byari inshuti magara. Byari bituranye, kandi abana babyo bakinira hamwe.
Umunsi umwe, Igikeri kibwira Inzoka kiti: “Nshuti yange, nzajya gusura mama mu cyumweru gitaha. Ese wamperekeza?” Inzoka irakisubiza iti: “Byanshimisha cyane!” Igikeri kiti: “Noneho reka twitegure urugendo rurerure. Tugomba kandi gushaka uzasigara aturebera ingo”.
Bisaba Inkende kubafasha, kuko yari inyangamugayo kandi izi kwita ku byo ishinzwe. Inkende irabyemera.
Mu minsi yakurikiyeho, inshuti zombi zari zihuze, zitegura urugendo. Igikeri gishyira umuswa mu gafuka kanini, kuko nyina yakundaga cyane kurya umuswa.
Umunsi uragera, zihaguruka mu rukerera. Zigeze mu ishyamba ry'inzitane, inkima z'amahane zirazisanganira, zishaka kuzirwanya. Inzoka igira ubwoba bwinshi, itangira guhinda umushyitsi. Ariko Igikeri gihita gitera ijwi rikomeye cyane, inkima zigira ubwoba zirahunga.
Inshuti zombi zigera kwa nyina w'Igikeri zishonje kandi zinaniwe. Nyina w'Igikeri azicaza ku musambi, azitegurira amafunguro.
Ibiryo bimaze gushya, Igikeri n'Inzoka birakaraba, byicara kurya. Ariko mbere yo gutangira, Igikeri kibwira Inzoka kiti: “Wowe Nzoka, ntabwo warya uryamye hasi. Ni imico mibi! Icara neza, bitabaye ibyo mama arumva ko umusuzuguye”.
Inzoka igerageza kwicara nk'Igikeri, ariko birayinanira. Ubwo Igikeri na nyina bari batangiye kurya. Inzoka itakambira Igikeri iti: “Rwose sinshobora kwicara nkawe!” Ariko Igikeri nticyayumva.
Inzoka irakara cyane, ifata ikemezo cyo gusubira iwayo. Igenda idasezeye. Igeze mu nzira, icura umugambi wo kuzigisha Igikeri isomo kitazibagirwa...
Ese Inzoka izakora iki? Ni wowe uzabyandika!
| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| guherekeza | kujyana n'umuntu mu rugendo |
| umuswa | udukoko duto tuba mu butaka, bamwe barya |
| ishyamba ry'inzitane | ishyamba ririmo ibiti byinshi byegeranye cyane |
| inkima | inyamaswa isa n'inkende |
| guhinda umushyitsi | gutitira kubera ubwoba cyangwa imbeho |
| umusambi | ikirago kiboshye, bicaraho cyangwa baryamaho |
| gutakamba | kwinginga cyane |
| gucura umugambi | gutegura ikintu mu ibanga |
Igikeri cyari kigiye he?
Igisubizo: Cyari kigiye gusura nyina.
Ni nde wasigaye arinze ingo zabo?
Igisubizo: Inkende.
Igikeri cyatabaye gite Inzoka mu ishyamba?
Igisubizo: Cyateye ijwi rikomeye, inkima zigira ubwoba zirahunga.
Ni iki cyarakaje Inzoka?
Igisubizo: Igikeri cyayibujije kurya iryamye, kandi kizi ko idashobora kwicara.
Ese Igikeri cyari inshuti nyanshuti y'Inzoka? Sobanura.
Igisubizo: Mu ishyamba cyabaye inshuti nziza kuko cyayitabaye. Ariko ku meza cyayisuzuguye, kitayakira uko iteye. Inshuti nyanshuti yakira mugenzi wayo uko ari.
Imigani migufi (cyangwa imigenurano) ni interuro ngufi zirimo ubwenge bw'abakurambere. Zitanga inama cyangwa isomo mu magambo make.
| Umugani mugufi | Icyo usobanura |
|---|---|
| Inshuti nyanshuti uyibonera mu byago. | Inshuti nyakuri igaragara iyo ufite ibibazo, ikagufasha. |
| Ifuni ibagara ubucuti ni akarenge. | Kugira ngo ubucuti bukomere, ugomba gusura inshuti zawe. |
| Abagiye inama, Imana irabasanga. | Iyo abantu bumvikanye bagafatanya, bagera ku byiza. |
| Igiti kigororwa kikiri gito. | Umwana yigishwa imico myiza akiri muto. |
| Buhoro buhoro ni rwo rugendo. | Ukora wihanganye kandi ushikamye, ugera kure. |
| Utazi ubwenge ashima ubwe. | Utarigeze abona ibyiza by'abandi, yibwira ko ibye ari byo byiza gusa. |
Mu nkuru wasomye, igihe Igikeri cyatabaraga Inzoka mu ishyamba, cyagaragaje ko “inshuti nyanshuti uyibonera mu byago”.
Tip
Uko wabyibuka: Kugira ngo wumve umugani mugufi, ibaze uti: “Uyu mugani ufashe ku kihe kintu cyo mu buzima bwa buri munsi?” Urugero: ifuni ibagara umurima, naho akarenge kakugeza ku nshuti. Ubwo umugani uvuga ko gusura inshuti bikomeza ubucuti!
Andika uko ukeka ko inkuru “Igikeri n'Inzoka” izarangira, mu nteruro enye kugeza kuri esheshatu. Mu nkuru yawe, Igikeri n'Inzoka bigomba kwiyunga no kongera kuba inshuti. Soza ukoresha umwe mu migani migufi wize.
Urugero rw'intangiriro: “Bukeye, Igikeri kibuka ko cyasuzuguye inshuti yacyo. Kijya kwa Nzoka gusaba imbabazi...”
Uzuza umugani: “Inshuti nyanshuti ___ mu byago.”
Igisubizo: uyibonera.
Ni uwuhe mugani mugufi ugira inama yo gusura inshuti?
Igisubizo: “Ifuni ibagara ubucuti ni akarenge.”
Sobanura umugani: “Igiti kigororwa kikiri gito.”
Igisubizo: Umwana yigishwa imico myiza akiri muto.
Ni irihe kosa Igikeri cyakoze?
Igisubizo: Cyasuzuguye inshuti yacyo, kiyibuza kurya kubera uko iteye.
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: Igikeri n'inzoka, wanditswe na John Emongot, uhindurwa mu Kinyarwanda na Epimaque Niyibizi. Watangajwe na African Storybook (© African Storybook Initiative 2016), ku ruhushya CC BY 4.0. Ganzaa yakosoye imyandikire kandi inoza interuro.
Imigani migufi yavuzwe muri iri somo ni umurage wa rubanda; ibisobanuro byayo byanditswe na Ganzaa.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Huza buri mugani mugufi n'icyo usobanura.
Kanda ijambo ibumoso, hanyuma ukande irijyanye na ryo iburyo.