Umuco nyarwanda
Primary 4 · Kinyarwanda
Umuco nyarwanda
Lesson 5 of 5
40 min
Let's begin
Ni iki gituma useka cyane? Mu muco nyarwanda, abantu bishimishaga bavuga urwenya, bivuga ibyivugo, kandi bagerageza kuvuga uturingushyo vuba nta kwibeshya.
Uyu munsi urasoma uko abanyeshuri bo mu mwaka wa kane bamaze umunsi w'ibyishimo ku ishuri.
Byanditswe na Ganzaa.
Ku wa Gatanu, abanyeshuri bo mu mwaka wa kane bakoze igitaramo mu ishuri. Mwarimu Umutoni aravuga ati: “Uyu munsi, buri wese aradushimisha: urwenya, ibyivugo cyangwa uturingushyo”.
Gatete ni we ubimburira abandi. Ahagarara imbere y'ishuri, ashinga ibirenge, yivuga ikivugo cy'amahomvu ati:
“Ndi Gatete wa Habimana,
intwari yo ku kibuga!
Nateye umupira ishoti rimwe,
urenga ikibuga, urenga umudugudu,
ugwa i Rubavu mu kiyaga!
Abazamu bose barahunga,
inkende zikoma amashyi!”
Abana baraseka cyane, bakoma amashyi. Mwarimu ati: “Ni byo koko, ibyivugo by'amahomvu birata ibigwi bitabayeho, kugira ngo bisetse abantu”.
Hakurikiraho Uwase, uvuga urwenya: “Mwarimu yabajije Mugisha ati: ‘Iyo ufite amacunga atanu, nkagutwara abiri, usigarana angahe?’ Mugisha aramusubiza ati: ‘Nsigarana amacunga atatu, n'amarira menshi!’” Ishuri ryose riraturika riraseka.
Nyuma, Keza azana uturingushyo. Aravuga ati: “Nimugerageze kuvuga aka karingushyo vuba vuba: ‘Shyaka yashyize ishati nshya mu isaho nshya’”. Abana bagerageza, ariko bamwe baribeshya, bose baraseka! Keza abaha n'akandi: “Inyoni nyinshi zanyweye amazi menshi ya Nyabarongo”.
Mu gusoza, mwarimu Umutoni arabashimira ati: “Urwenya ruruhura umutima. Ariko mwibuke: urwenya rwiza ntirusuzugura abandi, kandi ntirubakomeretsa”. Abana bataha baseka, bategereje igitaramo gitaha.

| Ijambo | Icyo risobanura |
|---|---|
| igitaramo | umugoroba cyangwa umunsi abantu bateranira bakishimisha |
| kubimburira | kuba uwa mbere mu gukora ikintu |
| ibigwi | ibikorwa by'ubutwari umuntu yakoze |
| kwivuga | kuvuga ikivugo, wirata ibigwi byawe |
| kuruhura | gukura umunaniro cyangwa agahinda ku muntu |
| gukomeretsa (mu magambo) | kubabaza umuntu ukoresheje amagambo mabi |
Ni nde wabimburiye abandi mu gitaramo? Yakoze iki?
Igisubizo: Ni Gatete; yivuze ikivugo cy'amahomvu.
Mu kivugo cya Gatete, umupira waguye he?
Igisubizo: I Rubavu, mu kiyaga.
Ni iki gisekeje mu rwenya rwa Uwase?
Igisubizo: Mugisha yasubije ko asigarana amacunga atatu “n'amarira menshi”, kuko atashakaga ko bamutwara amacunga ye.
Mwarimu yavuze ko urwenya rwiza rudakomeretsa abandi. Kuki ari ingenzi?
Igisubizo: Kuko urwenya rugamije gushimisha bose. Iyo rusuzugura umuntu, ku bumuga bwe, ku miterere ye cyangwa ku bukene bwe, rumubabaza aho kumushimisha.
Urwenya ni inkuru ngufi cyangwa amagambo make agamije gusetsa. Rugira umusozo utunguranye, ari wo useketsa. Urwenya rwiza ntirusuzugura abandi: dusekana, ntituseka abandi.
Ibyivugo by'amahomvu ni ibyivugo bigufi abana bivuga, bagamije gusetsa no kwidagadura mu bitaramo byo mu muryango. Uturango twabyo:
Kera, intore n'ingabo zavugaga ibyivugo by'ubutwari, zirata ibigwi byo ku rugamba.
Uturingushyo: akaringushyo ni interuro ngufi irimo amajwi asa cyangwa ibihekane bisubiranamo, bigoye kuvuga vuba nta kwibeshya. Gafasha kuvuga neza no gusoma neza ibihekane.
Tip
Uko wabyibuka: Ku karingushyo, banza ukavuge buhoro, usoma neza buri gihekane; hanyuma wihute buhoro buhoro. Niba wibeshye, seka maze wongere ugerageze: n'abakuru baribeshya!
Mu matsinda, buri wese ahitemo kimwe muri ibi, agikorere imbere ya bagenzi be ashize amanga:
Abandi bamutege amatwi, maze bamukomere amashyi.
Urwenya rwiza rugomba kwirinda iki?
Igisubizo: Gusuzugura cyangwa gukomeretsa abandi.
Ibyivugo by'amahomvu bitandukanye bite n'ibyivugo by'ubutwari?
Igisubizo: Iby'amahomvu birata ibigwi bitabayeho kugira ngo bisetse; iby'ubutwari byavugwaga n'intore n'ingabo, birata ibigwi byo ku rugamba.
Ni ikihe gihekane gisubirwamo mu karingushyo “Shyaka yashyize ishati nshya mu isaho nshya”?
Igisubizo: “shy” (Shyaka, yashyize, nshya).
Hanga akaringushyo kawe gafite igihekane “by”.
Igisubizo (urugero): “Byiringiro yabyinnye imbyino ebyiri, ibyishimo biba byinshi.”
Ibyo wize uyu munsi
Note
Sources and credits (Aho ibiri muri iri somo byavuye)
Umwandiko: “Igitaramo cy'abanyeshuri”. Byanditswe na Ganzaa.
Ifoto: Intore mu Rwanda.jpg, yafashwe na IGANZE, iri kuri Wikimedia Commons ku ruhushya CC0 (nta burenganzira bwihariye).
Ikivugo cya Gatete, urwenya rwa Uwase n'uturingushyo byahimbwe na Ganzaa.
Inyigisho z'ururimi, imyitozo yo muri iri somo n'ibibazo by'isuzuma byanditswe na Ganzaa.
Isuzume
Ibyivugo by'amahomvu birata ibihe bigwi?